માહિતી યુદ્ધ

તોપો ફૂટ્યા વગર પણ રણમેદાન જીતી શકાય છે. સામેવાળાના મગજમાં શું માહિતી પહોંચે છે, તેના પર કબજો કરી લો એટલે લડાઈ પૂરી થઈ જાય. આ ખેલનું નામ છે ઇન્ફોર્મેશન વૉર. આ સાયબર હુમલો નથી, જેમાં કમ્પ્યુટર હેક થાય. અહીં માણસનું મગજ હેક થાય છે. લક્ષ્ય એટલું જ હોય છે: ખોટી કે અધૂરી માહિતીનો એવો મારો ચલાવવો કે સામેવાળો પક્ષ પોતાની મરજીથી એવા નિર્ણયો લે જે વાસ્તવમાં તેના પોતાના જ નુકસાનમાં હોય.

આ વિચાર લશ્કરી વિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો છે. શીતયુદ્ધના સમયથી ગુપ્તચર એજન્સીઓ આ હથિયાર અજમાવતી રહી છે. વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં અમેરિકન લશ્કરી વિચારકોએ તેને સત્તાવાર લશ્કરી સિદ્ધાંત તરીકે ઘડ્યો. હવે આ યુદ્ધ સરહદો પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું. સોશિયલ મીડિયા, કોર્પોરેટ જગત અને લોબિંગની દુનિયામાં આ રોજબરોજનું હથિયાર બની ગયું છે.

જેની પાસે સાચી માહિતીની પહોંચ નથી, તે આંધળો છે. પણ જેને જાણીજોઈને ખોટી કે વિકૃત માહિતી પીરસવામાં આવે છે, તે જીવતો શબ છે. આ યુદ્ધમાં ગોળીઓ નથી ચાલતી એટલે ઘા દેખાતા નથી. પણ નુકસાન અંદરથી થાય છે. આખો સમાજ કે સંસ્થા ક્યારે પોતાના જ પતનનો માર્ગ પસંદ કરી લે છે, તેની ખબર ખુદ તેને પણ પડતી નથી.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આ યુદ્ધનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સચિવાલયમાં એક કમિશનર કોઈ પ્રજાલક્ષી ફાઇલ આગળ ધપાવવા માગતો હોય, ત્યારે નીચે બેઠેલા કારકુનો કે ડેપ્યુટી સેક્રેટરીઓ તેની સામે સીધો વિરોધ નથી કરતા. તેઓ માહિતીનું ફિલ્ટર લગાવી દે છે. જૂના અપ્રસ્તુત પરિપત્રો, અધૂરા અહેવાલો અને કાનૂની અડચણોની એવી થપ્પી ટેબલ પર મૂકી દેવાય છે કે સાહેબ પોતે જ કંટાળીને તે ફાઇલ બાજુ પર મૂકી દે. કોઈ અવાજ કર્યા વગર, કાગળિયાંના ખૂણા વાળીને, ફાઇલ હંમેશ માટે દફનાવી દેવાય છે.

જે માહિતી પર તમે વિશ્વાસ મૂકો છો, તે જ જ્યારે હથિયાર બને ત્યારે હારવાનું નિશ્ચિત હોય છે.