ઇનોવેશન રિસ્ક મેટ્રિક્સ

નવા પ્રયોગો બધાને કરવા છે, પણ નિષ્ફળ જવાની હિંમત કોઈની પાસે નથી હોતી. ધંધો હોય કે જિંદગી, બધું બદલવા નીકળો તો નાદારી આવે અને કશું જ ન બદલો તો સડો પેસી જાય. આ સંકટને માપવા માટે મેનેજમેન્ટમાં એક ચોકઠું બન્યું છે: ઇનોવેશન રિસ્ક મેટ્રિક્સ. એમાં બે સાદા સવાલો પૂછાય છે. એક, તમારું ઉત્પાદન કેટલું નવું છે? બે, તમે કયા ગ્રાહકો કે માર્કેટમાં જઈ રહ્યા છો? જો બધું જ જૂનું અને જાણીતું હોય તો જોખમ નહિવત્ છે. પણ જો નવું સાધન અજાણ્યા લોકો સામે ધરી દો, તો નિષ્ફળતાની શક્યતા સૌથી ઊંચી હોય છે.

હારવર્ડ બિઝનેસ રિવ્યૂમાં ૨૦૧૨માં બંસી નાગજી અને જ્યોફ ટફે આ વિષયને વ્યવસ્થિત ગોઠવ્યો. તેમણે ત્રણ સ્તર પાડ્યા: કોર, એડજેસન્ટ અને ટ્રાન્સફોર્મેશનલ. તમારા જૂના કામમાં મામૂલી સુધારો કરો એ પહેલું સ્તર. કોઈ પડોશી ક્ષેત્રમાં હાથ અજમાવો એ બીજું. અને સાવ નવી દુનિયા ઊભી કરો એ ત્રીજું. સફળ કંપનીઓ પોતાના સંસાધનો આ ત્રણેય સ્તરે સંતુલિત રાખે છે—મોટો ભાગ જૂના ઢાંચાને સુધારવામાં અને નાનો હિસ્સો જ તોફાની પ્રયોગોમાં વાપરે છે.

આ મેટ્રિક્સનો ઉપયોગ એ સમજવામાં છે કે સાચું સાહસ ક્યાં જરૂરી છે. મોટાભાગના લોકો જૂના માળખામાં નવો ઢોળ ચડાવીને માની લે છે કે પોતે ક્રાંતિ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, અમુક અધીરા માણસો સીધા ત્રીજા સ્તરે ઝંપલાવીને હાથ બાળી બેસે છે. ક્યાં કેટલો પગપેસારો કરવો એનું ગણિત ન હોય તો ઇનોવેશન માત્ર ખર્ચાળ શોખ બનીને રહી જાય છે.

આપણું ટીવી ન્યૂઝ મીડિયા આનું સચોટ ઉદાહરણ છે. રાત્રે નવ વાગ્યે ચાર નવરા માણસોને સ્ટુડિયોમાં બેસાડીને ઝઘડાવવા એ તેમનો 'કોર' ધંધો છે. એમાં કોઈ મોટું જોખમ નથી, ટીઆરપી ફિક્સ છે. પછી તેઓ એ જ ક્લિપ કાપીને યુટ્યુબ શોર્ટ્સ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ પર નાખે છે. આ 'એડજેસન્ટ' પગલું છે—માલ એ જ, બજાર થોડું નવું. પણ જ્યારે કોઈ ચેનલ લાંબી શોધખોળવાળી, ખર્ચાળ ગ્રાઉન્ડ ડોક્યુમેન્ટ્રી કે પેઇડ સબસ્ક્રિપ્શન મોડેલ જેવો અખતરો કરવા જાય, ત્યારે એ 'ટ્રાન્સફોર્મેશનલ' જોખમ બને છે. આપણી ચેનલો એ ત્રીજું જોખમ લેતી નથી, એટલે જ રોજ સાંજે એકસરખી ગાળાગાળી પીરસાય છે.

નવાઈ વગર વિકાસ નથી થતો, પણ સાચી સમજણ વગરની નવાઈ માત્ર દેવાળું ફૂંકે છે.