ચેતાકરણ સિદ્ધાંત

શરીરવિજ્ઞાનમાં એક સચોટ શબ્દ છે: ઇનર્વેશન. ગુજરાતીમાં કહો તો ચેતાકરણ. મગજમાંથી નીકળતી સૂક્ષ્મ નસો શરીરના છેવાડાના અંગ સુધી પહોંચે અને ત્યાં સંવેદના કે હલનચલન જીવંત રાખે, તેને ઇનર્વેશન કહેવાય. જો કોઈ અંગમાં આ ચેતાતંતુઓ પહોંચવાનું બંધ થઈ જાય, તો તે અંગ સુન્ન થઈ જાય છે. પછી ભલે લોહી વહેતું હોય, એ સ્નાયુ કોઈ કામનો રહેતો નથી. આધુનિક સંસ્થાકીય વ્યવસ્થામાં આ શબ્દ ઉધાર લેવાયો છે. કોઈપણ તંત્ર ત્યારે જ જીવંત રહે જ્યારે તેના કેન્દ્ર અને છેવાડાના બિંદુ વચ્ચે જીવંત સંચારની નસો જોડાયેલી હોય.

આ વિચાર જીવવિજ્ઞાનનો છે, પણ મેનેજમેન્ટ અને સિસ્ટમ્સ થિંકિંગમાં તેનો ઉપયોગ સંસ્થાઓના સડો પકડવા માટે થાય છે. કંપનીનું વડું મથક ભલે ગમે તેટલા આદેશો બહાર પાડે, જો છેવાડાના ગ્રાહક કે સામાન્ય કારકુન સુધી સાચો સંદેશો ન પહોંચે અને ત્યાંથી સીધો પ્રતિસાદ પાછો ન ફરે, તો આખી સંસ્થા લકવાગ્રસ્ત બની જાય છે. બ્યુરોક્રેસી આ જ રોગથી પીડાય છે. કાગળો ફરે છે, પણ સંવેદના મરી પરવારે છે.

સંસ્થા ગમે તેટલી મોટી હોય, જો તેનું ચેતાકરણ નબળું પડે તો મોતના મુખમાં ધકેલાય છે. નેતૃત્વ અને વાસ્તવિક કામગીરી વચ્ચેનું અંતર વધે ત્યારે નિર્ણય લેનારાઓ ભ્રમમાં જીવે છે. તેઓ એસી ચેમ્બરમાં બેસીને પાવરપોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન જુએ છે, જ્યારે જમીન પર ગ્રાહક કંપની છોડીને જતો રહ્યો હોય છે. જીવંત સંસ્થા એ નથી જ્યાં નિયમોની જાડી ચોપડીઓ હોય, પણ એ છે જ્યાં નીચેથી ઉપર સુધી સ્પર્શની સંવેદના ક્ષણવારમાં પહોંચે.

અમદાવાદના રીલીફ રોડ પર કાપડની જૂની પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈનો દાખલો જુઓ. જ્યાં સુધી હસમુખભાઈ પોતે ગાદી પર બેસીને સેલ્સમેન, મુનિમ અને છેવાડાના ઘરાકની આંખો વાંચતા હતા, ત્યાં સુધી વેપાર ધમધમતો હતો. પછી નવી પેઢી આવી. દીકરાઓએ સીસીટીવી કેમેરા ગોઠવી દીધા અને સોફ્ટવેરથી રિપોર્ટ મંગાવવાનું શરૂ કર્યું. જાતે બેસવાનું બંધ થયું. પરિણામ? સેલ્સમેનોએ ઘરાકને ઉડાઉ જવાબો આપવાનું શરૂ કર્યું અને ઉધારી ડૂબી ગઈ. રિપોર્ટ લાલ અક્ષરે આવતા રહ્યા, પણ પેઢી સુન્ન થઈ ચૂકી હતી. ટેક્નોલોજીથી માહિતી મળે છે, જીવંત સંવેદના નહીં.

જે તંત્રમાં છેવાડાના દર્દની ખબર મગજ સુધી પહોંચતી નથી, તેનો લકવો નક્કી હોય છે.