સાધનલક્ષી વિચાર પદ્ધતિ

કોઈપણ વિચાર ત્યારે જ કિંમતી બને છે જ્યારે તે પરિણામ આપે. આ વિચારધારાનું મૂળ આટલું સીધું છે. સાધનલક્ષી વિચાર પદ્ધતિ એટલે કે મગજમાં ચાલતો એવો અલ્ગોરિધમ, જ્યાં મૂલ્યો, નૈતિકતા કે આદર્શો ગૌણ બની જાય છે અને માત્ર સાધન તથા સાધ્ય વચ્ચેનો સંબંધ મુખ્ય રહે છે. માણસ પોતાના મગજનો એક ચોક્કસ હિસ્સો અલગ તારવી લે છે. એ હિસ્સામાં લાગણીઓને કોઈ પ્રવેશ નથી મળતો. ત્યાં માત્ર એક જ સવાલ પૂછાય છે: કામ થશે કે નહીં?

આ વિશિષ્ટ શબ્દપ્રયોગ કયા ચિંતકે પહેલી વાર વાપર્યો તેની ચોક્કસ નોંધ મળતી નથી. પણ વિચાર તદ્દન જાણીતો છે. તત્વજ્ઞાનમાં જેને ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ રેશનાલિટી કહે છે, આ તેનું જ વ્યવહારુ સ્વરૂપ છે. મગજ આ મોડમાં મુકાય ત્યારે દરેક વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ માત્ર એક હાથવગું સાધન બની જાય છે. સત્ય શું છે તેના કરતાં કયું જૂઠાણું કામ પૂરું પાડશે તે વિચાર આગળ નીકળી જાય છે. આ મગજનો એવો સ્વિચ-બોર્ડ છે જે જરૂર પડે ત્યારે અંતરાત્માનો પાવર કાપી નાખે છે.

આ પદ્ધતિની તાકાત એની ક્રૂર કાર્યક્ષમતા છે. પણ એનો જોખમી ખાડો એ છે કે માણસ પોતે પણ ક્યારેક બીજાના સાધન તરીકે વપરાઈ જાય છે. સંબંધોમાં જ્યારે આ મોડ્યુલ ઓન થાય ત્યારે પ્રેમ કે વફાદારીનો અંત આવે છે. ત્યાં માત્ર ફાયદા અને નુકસાનની લેવડદેવડ બચે છે. કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં છટણી કરતી વખતે કે સત્તાના સોગઠા ગોઠવતી વખતે મોટા સાહેબો આ જ માનસિક કમ્પાર્ટમેન્ટનો ઉપયોગ કરે છે. દયાભાવ એમના લક્ષ્યમાં નડતરરૂપ બનતો અટકી જાય છે.

ભારતીય ચૂંટણી અને રાજકારણ આ માનસિકતાનું સૌથી મોટું પ્રયોગશાળાગૃહ છે. ટિકિટ વહેંચણી વખતે કોઈ પાર્ટી ઉમેદવારનું ચારિત્ર્ય નથી જોતી. ઉમેદવાર પર દસ ગુના નોંધાયેલા હોય તોય ફરક નથી પડતો. મોનિટર પર માત્ર જ્ઞાતિનું સમીકરણ અને જીતવાની ક્ષમતા જોવાય છે. ગઈકાલ સુધી એકબીજાની પેઢીઓને ગાળો ભાંડતા નેતાઓ પરિણામ આવતાં જ ગઠબંધન બનાવી લે છે. એ વખતે તેમના મગજમાં સિદ્ધાંતો હોતા નથી. માત્ર ખુરશી સુધી પહોંચવાની સીડી હોય છે. કાર્યકરો આદર્શ માટે લડે છે, જ્યારે ઉપર બેઠેલા ખેલાડીઓ માત્ર સાધનલક્ષી મોડ્યુલ વાપરીને સત્તા ભોગવે છે.

જે માણસ દરેક સંબંધને હથિયાર સમજે છે, તે ભૂલી જાય છે કે ધારદાર હથિયાર આખરે પોતાના હાથ પણ કાપી નાખે છે.