ઇન્સ્યુલેશન અસર

શિયાળામાં શરીર પર સ્વેટર ચડાવો ત્યારે બહારનો બરફ તમને સ્પર્શતો નથી. થર્મોસમાં ગરમ ચા કલાકો સુધી ઉકળતી રહે છે કારણ કે બહારની ઠંડી અંદર ઘૂસી શકતી નથી. ભૌતિક વિજ્ઞાનનો આ નિયમ હવે સામાજિક માનસશાસ્ત્રનું મોટું સત્ય બની ગયો છે. માણસ પોતાના મગજ અને જીવનની ફરતે એક અભેદ્ય કવચ બાંધી લે છે. આ કવચ બહારની અપ્રિય વાસ્તવિકતા, આર્થિક આંચકા કે બદલાતા સંજોગોને અંદર પહોંચવા દેતું નથી. આ કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી આવેલો સ્થાપિત શૈક્ષણિક વિચાર નથી, પણ માનવ વ્યવહારને સમજવા માટેનું સીધું સાચું મોડેલ છે.

આ અસર જ્યારે જિંદગીમાં દાખલ થાય ત્યારે માણસનું વાસ્તવિકતા સાથેનું જોડાણ તૂટી જાય છે. આ બચાવ નથી, આત્મછળ છે. માણસને લાગે છે કે પોતે સુરક્ષિત છે, પણ અસલમાં તે સંવેદનહીન થઈ રહ્યો હોય છે. જ્યારે તમે પરિસ્થિતિના સત્યથી અળગા રહો છો, ત્યારે બદલાવ માટેની ક્ષમતા આપોઆપ મરી પરવારે છે. કાનમાં રૂ નાખીને બેસી જવાથી વાવાઝોડું અટકતું નથી. આ મનોવૈજ્ઞાનિક કવચ મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ નથી લાવતું, માત્ર તેના પ્રત્યાઘાતને થોડો સમય પાછળ ઠેલવે છે.

અમેરિકા કે લંડન જઈને વસેલા આપણા એનઆરઆઈ ગુજરાતીઓમાં આ કવચ સૌથી ઘાટું દેખાય છે. ન્યૂ જર્સીના એડિસનમાં કે લંડનના વેમ્બલીમાં રહેતા કૌશિકભાઈ બહારની દુનિયાથી સાવ અલિપ્ત છે. ડોલર કમાય છે, પણ મન ૧૯૯૦ના નડિયાદમાં અટકેલું છે. ત્યાંના સ્થાનિક સમાજ સાથે કોઈ નાતો નથી. ન્યાયતંત્ર, સ્થાનિક પ્રશ્નો કે આસપાસની સંસ્કૃતિ વિશે કોઈ કાળજી નથી. પોતાના ઘરમાં અખંડ ભજન, ખાખરા અને જૂની જ્ઞાતિનું સામાજિક કવચ રચીને બેસી ગયા છે. બહારની દુનિયામાં ભૂકંપ આવી જાય તોય તેમના કુંડાળામાં કોઈ હિલચાલ થતી નથી.

સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે આ કૃત્રિમ કવચ અચાનક તૂટે છે. છોકરાઓ મોટા થઈને સ્થાનિક સંસ્કૃતિ પ્રમાણે જીવવા માંડે કે વૈશ્વિક મંદી દરવાજે ટકોરા મારે ત્યારે આખો ભ્રમ ધ્વસ્ત થઈ જાય છે. વર્ષોથી બહારના આબોહવા પરિવર્તનથી અજાણ રહેલું મન પહેલી જ વાસ્તવિક હવામાં ધ્રૂજી ઊઠે છે. ઇન્સ્યુલેશન શરીરને હૂંફ આપી શકે, પણ વિચારને માત્ર વાસી રાખે છે.

જે દીવાલ તમને બહારની ઠંડીથી બચાવે છે, એ જ દીવાલ તમને નવી સવારનો સૂર્ય જોવાથી પણ વંચિત રાખે છે.