જાણીબુઝીને ધીમી ચાલ

કોઈ કામ કરવાની ચોખ્ખી ના ન પાડવી, પણ એ કામ ક્યારેય પૂરું ન થાય તેવી ઝડપે કરવું. આ એક જૂની વહીવટી રણનીતિ છે. અંગ્રેજીમાં તેને 'ઇન્ટેન્શનલ ફૂટ ડ્રેગિંગ' કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે ઘડેલો નથી, પણ રાજકારણ અને નોકરશાહીમાં દાયકાઓથી વપરાતો વ્યવહારુ પ્રયોગ છે. સામેવાળાને સીધો ઇનકાર કરો તો વિવાદ થાય, અદાલતમાં જવું પડે કે સંઘર્ષ ઊભો થાય. એના કરતાં કામ હાથમાં લેવું અને પછી પગ ઢસડતા ચાલવું. ફાઇલ એક ટેબલ પરથી બીજા ટેબલ પર એટલી ધીમી ગતિએ સરકે કે સામેવાળો થાકીને હથિયાર હેઠાં મૂકી દે.

આ આળસ નથી, વ્યૂહરચના છે. આળસુ માણસ કામ ભૂલી જાય છે, જ્યારે પગ ઢસડતો માણસ કામ યાદ રાખીને તેને અટકાવી રાખે છે. તે દરેક નિયમનું અક્ષરશઃ પાલન કરવાનો ઢોંગ કરશે. ખોટા ખુલાસા માગશે, વધારાના દસ્તાવેજોની માગણી કરશે અને કમિટીઓ રચશે. હેતુ માત્ર એક જ હોય છે: સમયનો એટલો બગાડ કરવો કે મૂળ પ્રશ્નનું મહત્વ જ મરી જાય. કોર્પોરેટ ઓફિસોમાં અનિચ્છનીય પ્રોજેક્ટ્સને મારી નાખવા માટે બજેટ રોકી રાખવું કે મંજૂરીઓમાં વિલંબ કરવો એ આનું જ આધુનિક રૂપ છે.

આપણા શહેરોમાં આ દ્રશ્ય રોજિંદું છે. ધારો કે તમારા વિસ્તારમાં રેલવે ફાટક પર ઓવરબ્રિજ બનાવવાની મંજૂરી મળી ગઈ છે. જમીન સંપાદન, કોન્ટ્રાક્ટરની પસંદગી અને બજેટ પણ પાસ થઈ ગયું છે. છતાં વર્ષો સુધી ખાલી બે થાંભલા ઊભા રહે છે. મ્યુનિસિપાલિટી કહેશે કે રેલવે તરફથી મંજૂરી બાકી છે, રેલવે કહેશે કે ટ્રાફિક પોલીસે ડાયવર્ઝન પ્લાન નથી આપ્યો. કોઈ સત્તાવાર રીતે કામ રોકતું નથી. દરેક વિભાગ માત્ર પોતાના પગ ઢસડે છે, જેથી જવાબદારી બીજાના માથે ઢોળી શકાય. સામાન્ય નાગરિક દરરોજ ટ્રાફિકમાં અટવાય છે અને કાગળ પર કામ ચાલુ દેખાય છે.

જ્યારે કોઈ તમારી સાથે સીધી લડાઈ લડવાની હિંમત ન ધરાવતું હોય, ત્યારે તે આ પદ્ધતિ વાપરે છે. આમાં નકારનો ગુનો નથી બનતો, છતાં પરિણામ શૂન્ય આવે છે. દુનિયામાં ખુલ્લો વિરોધ કરનાર કરતાં સહમત થઈને ધીમે ચાલનાર માણસ વધારે ખતરનાક સાબિત થાય છે.

ઇનકાર કરવા માટે હિંમત જોઈએ, પણ કામ લટકાવી રાખવા માટે માત્ર એક સરકારી કલમ પૂરતી છે.