વચ્ચે બોલવાનો નિયમ

કોઈ બે મોટા માણસો ગંભીર વાત કરતા હોય અને વચ્ચે નાનું બાળક આવીને બૂમો પાડવા માંડે. આપણો પહેલો પ્રતિભાવ કયો હોય છે? કાં તો આપણે બાળકના મોં પર હાથ મૂકી દઈએ છીએ, અથવા એને તતડાવીને ભગાડી દઈએ છીએ. આ બંને રીત ખોટી છે. પશ્ચિમના પેરેન્ટિંગ સાહિત્યમાં એક સીધો નિયમ પ્રચલિત થયો છે: 'ઇન્ટરપ્ટ રૂલ'. બાળકને વચ્ચે બોલતા અટકાવવા માટે અવાજ નહીં, સ્પર્શનો ઉપયોગ કરવાનો આ સાદો વ્યવહારુ પ્રોટોકોલ છે.

આ નિયમનો જન્મ ચોક્કસ કયા વર્ષે કે કોના મગજમાં થયો તે દસ્તાવેજી રીતે સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ ૧૯૯૦ના દાયકાના જાણીતા પેરેન્ટિંગ કાર્યક્રમોમાં એનો વ્યાપક પ્રચાર થયો હતો. પદ્ધતિ સાવ સહજ છે. બાળકને પહેલેથી શીખવવામાં આવે છે કે જ્યારે માતાપિતા કોઈ બીજા સાથે વાત કરતા હોય, ત્યારે એણે વચ્ચે બોલવાનું નથી. બાળકે માત્ર આવીને પિતાના ખભા પર કે માતાના હાથ પર પોતાનો હાથ મૂકી દેવાનો. માતા કે પિતા પોતાના હાથ વડે બાળકના હાથને દબાવીને સ્વીકાર કરશે. આ સ્પર્શનો અર્થ એ કે 'મેં તને જોયો છે, હું તારી વાત સાંભળીશ, બસ બે મિનિટ થોભ.'

આ નિયમ બાળકના અહમને તોડ્યા વગર એને ધીરજ શીખવે છે. ભારતીય પરિવારોમાં આ વિવેકની સખત અછત છે. આપણે કાં તો બાળકોને આંધળો લાડ લડાવીએ છીએ જ્યાં તેઓ વડીલોની વાત પર ચીસો પાડીને હાવી થઈ જાય છે, અથવા તો જાહેર જગ્યાએ એમને થપ્પડ મારીને ચૂપ કરી દઈએ છીએ. બાળકને અવગણના નથી જોઈતી, માત્ર સ્વીકૃતિ જોઈએ છે. જ્યારે એને ખાતરી મળે છે કે એનો વારો આવશે, ત્યારે એનું અધીરાઈભર્યું વર્તન આપોઆપ શમી જાય છે.

ધારો કે તમે શિમલા કે નૈનિતાલની ફેમિલી ટૂર પર ગયા છો. હોટેલના કાઉન્ટર પર તમે મેનેજર સાથે રૂમની ચાવી અને ભાડાની રકઝક કરી રહ્યા છો. બરાબર એ જ ઘડીએ દસ વર્ષનો દીકરો તમારો ઝભ્ભો ખેંચીને બરફના ગોળા ખાવા માટે જીદ કરે છે. મોટાભાગના પિતા ત્યાં જ ભડકી જાય છે, 'જોતો નથી હું વાત કરું છું!' પણ જો આ નિયમ ઘરમાં કેળવાયેલો હોય, તો દીકરો માત્ર તમારી કોણી પકડીને ચૂપચાપ ઊભો રહેશે. તમે એના માથા પર હાથ મૂકીને ઈશારો કરશો. વાત પૂરી થશે પછી એને સાંભળશો. પ્રવાસનો તણાવ અડધો થઈ જશે.

સંસ્કાર ભાષણોથી નહીં, વાતચીતના નાના શિષ્ટાચારથી ઘડાય છે; ચીસ પાડવી એ અધિકાર નથી અને ચૂપ કરાવવું એ ઉકેલ નથી.