નિકટતાનો દાયરો

શરીરની આસપાસ એક અદ્રશ્ય પરપોટો હોય છે. આ કોઈ આધ્યાત્મિક આભા નથી, પ્રાણીસહજ ભૂગોળ છે. અમેરિકન માનવશાસ્ત્રી એડવર્ડ હોલે ૧૯૬૬માં ‘ધ હિડન ડાયમેન્શન’ પુસ્તકમાં પ્રોક્સેમિક્સનો સિદ્ધાંત આપ્યો. તેમણે માણસના અંતરના ચાર ભાગ પાડ્યા. એમાં સૌથી પહેલો અને નાજુક હિસ્સો એટલે ઈન્ટિમસી ઝોન. શરીરથી દોઢ ફૂટ સુધીનું અંતર. આ જગ્યામાં પ્રવેશવાની પરવાનગી ફક્ત પ્રેમી, સંતાન કે અત્યંત અંગત સ્વજનને જ હોય છે. કોઈ અજાણ્યો માણસ આ વર્તુળમાં ઘૂસે એટલે મગજમાં ખતરાની ઘંટડી વાગે છે. સ્નાયુઓ તણાય છે. બ્લડ પ્રેશર વધે છે.

આધુનિક સમાજ આ સીમાને સમજે છે, પણ ભારતીય માનસિકતા તેને સરળતાથી કચડી નાખે છે. આપણે ત્યાં અંગત અવકાશ જેવો કોઈ ખ્યાલ જ સ્વીકારાયો નથી. બસની ભીડ હોય કે ઘરમાં સંબંધીઓનો મેળાવડો, લોકો તમારા શ્વાસ સંભળાય એટલા નજીક આવીને ઊભા રહી જાય છે. જ્યારે અણગમતો માણસ આ દોઢ ફૂટના વર્તુળમાં વગર પરવાનગીએ પગ મૂકે, ત્યારે શરીર અંદરથી સંકોચાઈ જાય છે. આ શારીરિક હુમલો નથી, પણ મનની સરહદનું ઉલ્લંઘન ચોક્કસ છે.

આ ખેલ સગાઈ અને લગ્નના માહોલમાં વરવા સ્વરૂપે દેખાય છે. દીકરી જોવા આવેલા પક્ષના અજાણ્યા કાકી કે ફઈ સીધા સોફા પર સોટીની જેમ અડીને બેસી જાય છે. હાથ પકડીને સવાલો પૂછે છે. ક્યારેક તો ચહેરાની સાવ નજીક આવીને ત્વચા કે વાળની તપાસ કરે છે. નાતના વડીલો માને છે કે છોકરી આપણી જ છે, એટલે કોઈ પણ હદ વટાવી શકાય. કન્યા પરાણે હસતી રહે છે, પણ અંદરથી ગૂંગળાય છે. હજી સંબંધ શરૂ પણ નથી થયો અને સામેવાળાએ તેનો અંગત દાયરો કચડી નાખ્યો હોય છે.

જે માણસ પોતાના ઈન્ટિમસી ઝોનનું રક્ષણ નથી કરી શકતો, તે ધીમે ધીમે પોતાના વ્યક્તિત્વની મર્યાદા પણ ગુમાવી બેસે છે. સામાજિક વિવેક એટલે માત્ર મીઠું બોલવું નહીં, પણ સામી વ્યક્તિના શરીરથી એક હાથનું છેટું જાળવવું. નિકટતા લાદી શકાતી નથી, એ કમાવી પડે છે.

નજીક આવવાનો અધિકાર પ્રેમ આપે છે, સમાજ કે લોહીની સગાઈ નહીં.