ઊલટો ઢોળ ચડાવવાનો નિયમ

જે ચીજ પર સોનાનો ઢોળ ચડાવવો પડે, સમજી લો કે અંદર લોખંડ પણ સડેલું છે. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે જો કોઈ વ્યવસ્થામાં કોઈ બાબતનો ઢાંકપિછોડો કરવો પડે, ખોટો દંભ કરવો પડે કે મીઠા શબ્દો પાછળ વાસ્તવિકતા છુપાવવી પડે, તો તેનો સીધો અર્થ એ છે કે મૂળ જગ્યાએ ભારે સડો છે. જ્યાં બધું બરાબર હોય ત્યાં ચમકદાર દેખાડાની જરૂર પડતી નથી. ઢોંગ પોતે જ બીમારીની સૌથી મોટી સાબિતી છે.

આ વિચાર કન્સલ્ટન્ટ જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તક 'ધ સિક્રેટ્સ ઓફ કન્સલ્ટિંગ'માં આપ્યો હતો. વ્યવસ્થાપનની ભાષામાં ઘણી વાર નિષ્ફળતાઓને સુસંસ્કૃત શબ્દોમાં ઢાંકી દેવામાં આવે છે. છટણીને 'રાઇટ-સાઇઝિંગ' કહેવાય અને ખોટને 'ભવિષ્યનું રોકાણ' ગણાવી દેવાય. વાઇનબર્ગનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: જ્યારે લોકો સત્ય પર પડદો પાડવા વધારે પડતી મહેનત કરે, ત્યારે સમજવું કે અંદરનું માળખું તૂટી ચૂક્યું છે અને તેને તાત્કાલિક સમારકામની જરૂર છે.

આ નિયમ રોજિંદા જીવનમાં છેતરાતા બચાવે છે. જે દુકાનદાર માલની ગુણવત્તા પર ઓછો અને પેકિંગની ભપકાદાર ડિઝાઈન પર વધુ ભાર મૂકે, તેનાથી ચેતવું પડે. કંપનીઓમાં જ્યારે કામના પરિણામો કરતાં કર્મચારીઓની વફાદારીના મોટા-મોટા નારા ગૂંજવા માંડે, ત્યારે માનવું કે પ્રોડક્ટ સાવ નકામી બની ગઈ છે. દંભ એ અસલ ખામીનો એક્સ-રે છે. ચતુર માણસ દેખાડાની ચમક નથી જોતો, એ જુએ છે કે આ ચમક પાછળ શું સંતાડવાની પેરવી થઈ રહી છે.

આપણો ફિલ્મ ઉદ્યોગ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. બોલિવૂડમાં જ્યારે કોઈ ફિલ્મની વાર્તા સાવ પોકળ હોય અને દિગ્દર્શન કંગાળ હોય, ત્યારે પ્રમોશનનો તમાશો આસમાને પહોંચી જાય છે. કલાકારો દસ શહેરોમાં મોલ-પ્રવાસ કરશે, બનાવટી વિવાદો ઊભા કરાશે અને પીઆર એજન્સીઓ સોશિયલ મીડિયા પર બનાવટી ટ્રેન્ડ ચલાવશે. જેટલો મોટો આભાસી હોબાળો, તેટલી જ પટકથામાં મોટી ખામી. ઉત્કૃષ્ટ સિનેમાને ક્યારેય આવી ભીખ જેવી પબ્લિસિટીની જરૂર પડતી નથી; સડેલી ફિલ્મ પર જ પીઆરનો સોનેરી ઢોળ ચડાવવો પડે છે.

જેટલો મોટો દેખાડો, તેટલો ઊંડો સડો. ઢાંકપિછોડો પોતે જ ગુનાની કબૂલાત છે.