રોકાણ સિમ્યુલેટર

કાગળ પર કરોડો રૂપિયા કમાઈ લેવા દુનિયાનું સૌથી સહેલું કામ છે. કોમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર આંકડા રમતા હોય ત્યારે કોઈનો પરસેવો છૂટતો નથી. રોકાણ સિમ્યુલેટર એટલે વાસ્તવિક જોખમ વગર નાણાકીય બજાર કે ધંધાના નફા-નુકસાનની નકલી રમત રમવી. આ કોઈ એક લેખકે ઘડેલો ખાસ શબ્દ નથી. આધુનિક ફાઇનાન્સ અને ટેકનોલોજીની દુનિયામાં પેપર-ટ્રેડિંગ કે ગ્રોથ મોડેલિંગ માટે વપરાતું આ સાવ સીધું સાધન છે. અસલ રોકડ દાવ પર લગાવ્યા વગર સિસ્ટમ કેવી રીતે વર્તે છે તે ચકાસવાનો આ રસ્તો છે.

આ વિચારનો મૂળ હેતુ સારો છે. નવો નિશાળીયો બજારમાં ઉતરતા પહેલાં ભૂલો કરી શકે, શીખી શકે. પણ અહીં જ એક મોટો માનસિક ભ્રમ પેદા થાય છે. સ્ક્રીન પર નકલી દસ લાખ રૂપિયા ડૂબી જાય ત્યારે છાતીમાં ધ્રાસકો પડતો નથી. જ્યારે ખિસ્સામાંથી સાચા દસ હજાર જાય ત્યારે માણસ રાત્રે ઊંઘી શકતો નથી. સિમ્યુલેશન ગણિત શીખવે છે, પણ ભય અને લાલચ સામે લડવાનું શીખવી શકતું નથી. લોહી વગરની લડાઈ જીતીને કોઈ સાચો યોદ્ધો બનતું નથી.

આપણું કોર્પોરેટ જગત અને સ્ટાર્ટઅપ કલ્ચર આ સિમ્યુલેટરના નશામાં ચૂર છે. બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની કાચની કેબિનમાં બેસીને યુવાન ફાઉન્ડરો એક્સેલ શીટમાં અદ્ભુત ગ્રાફ દોરે છે. પહેલા વર્ષે આટલા યુઝર્સ, બીજા વર્ષે આટલો રેવન્યુ, ત્રીજા વર્ષે સીધો નફો. સ્ક્રીન પર બધું જ સુંદર દેખાય છે. પ્રમોટરો રોકાણકારો સામે પ્રેઝન્ટેશન ખોલીને સિમ્યુલેટેડ આંકડા બતાવે છે. તેમને લાગે છે કે બજાર તેમના કમાન્ડ પ્રમાણે ચાલશે.

પણ વાસ્તવિકતા જમીન પર હોય છે. ઑફિસની બહાર નીકળો એટલે ખબર પડે કે ગ્રાહક પૈસા આપવા તૈયાર નથી અને સપ્લાયર ઉધાર આપતો નથી. એક્સેલ શીટમાં ક્યારેય કર્મચારી નોકરી છોડીને ભાગતો નથી કે સરકારના નિયમો બદલાતા નથી. મોડેલમાં સફળ થવું અને બજારના ખાડાટેકરા વેઠવી, એ બે વચ્ચે આસમાન-જમીનનો ફરક છે.

નકલી રમતમાં જીતનારા ખેલાડીઓ જ્યારે અસલ મેદાનમાં ઉતરે છે, ત્યારે ઘણીવાર પહેલી જ ઓવરમાં ક્લીન બોલ્ડ થઈ જાય છે.