ઇન્વિઝિબિલિયા

આપણે માનીએ છીએ કે માણસ તર્કથી ચાલે છે. કાયદા, પૈસા કે ખુલ્લી ધમકીથી વર્તે છે. આ વહેમ છે. માણસના મોટા ભાગના નિર્ણયો એવા અદૃશ્ય પરિબળો ઘડે છે જે નજરે ચડતા નથી. લૅટિન ભાષાનો શબ્દ છે: ઇન્વિઝિબિલિયા. અર્થ થાય છે—અદૃશ્ય ચીજો. આપણી અંદર ચાલતી અજાણી માન્યતાઓ, અણકહ્યા સામાજિક નિયમો, વણલખ્યા પૂર્વગ્રહો અને અચેતન લાગણીઓ. આ એવો ભૂગર્ભ પ્રવાહ છે જે સપાટી પર દેખાતી આખી નદીનો રસ્તો નક્કી કરે છે.

આ વિભાવનાને અમેરિકન પબ્લિક રેડિયોના એક વિખ્યાત પૉડકાસ્ટે વર્ષ ૨૦૧૫માં લોકપ્રિય બનાવી. પત્રકારો લુલુ મિલર અને એલિક્સ સ્પીગલે દુનિયા સામે સાબિત કર્યું કે માનવવ્યવહારની ખરી ચાવી કાગળ પરના નિયમોમાં નથી. અસલી તાકાત એ અદૃશ્ય ધારણાઓમાં છે, જેને આપણે ક્યારેય તપાસતા નથી પણ ચૂપચાપ માની લઈએ છીએ. સમાજશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન હંમેશાં આ જ જમીન ખોદતાં રહ્યાં છે.

આ વિચાર શા માટે સમજવો પડે? કારણ કે આપણે હંમેશાં પરિણામ સુધારવા મથીએ છીએ, પણ મૂળ કારણ અદૃશ્ય હોય છે. ઑફિસમાં પ્રોડક્ટિવિટી ઘટે ત્યારે મૅનેજર નવા નિયમો લાવે છે. ખરી સમસ્યા કોઈ અદૃશ્ય ડર હોય છે. માણસ ત્યારે જ બદલાય છે જ્યારે એની સામે પડેલી ચીજ કરતાં એના મગજમાં દબાયેલી વણજોયેલી માન્યતા બદલાય. અદૃશ્ય ચીજો જ દૃશ્યમાન જગતનું સંચાલન કરે છે.

ગુજરાતમાં નવરાત્રિ કે ગણેશોત્સવ વખતે કોઈ સોસાયટી કે પોળનું આયોજન જુઓ. બજેટ પાસ કરવા માટે મીટિંગ મળે છે. કાગળ પર પ્રમુખ કે સેક્રેટરી બોલે છે. પણ વાસ્તવમાં મોટો ફાળો કોણ આપશે, આરતી પહેલાં કોણ કરશે અને ડીજે ક્યારે બંધ થશે—એ સરકારી કે લેખિત નિયમથી નક્કી નથી થતું. એ નક્કી થાય છે પોળના અદૃશ્ય વગ, વડીલો પ્રત્યેના વણકહ્યા સંકોચ અને જ્ઞાતિગત સમીકરણોથી. ટ્રસ્ટના કાગળો માત્ર પડદો છે, અસલી નાટક અદૃશ્ય દોરીઓથી ચાલે છે.

જે આંખે દેખાય છે તે માત્ર તમાશો છે; ખરો ખેલ તો અદૃશ્ય દોરીઓથી જ રમાય છે.