અદ્રશ્ય નગર

કોઈપણ મોટી વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પર લખેલા નિયમોથી નથી ચાલતી. ઈટાલો કાલ્વિનોએ ૧૯૭૨માં પોતાની બહુચર્ચિત નવલકથા ‘ઈનવિઝિબલ સિટીઝ’માં એક વિચાર મૂકેલો. કોઈપણ શહેર માત્ર ઈંટો અને રસ્તાઓનું નથી હોતું, તેની અંદર સંબંધો, વણકહ્યા નિયમો અને છૂપી સમાંતર વ્યવસ્થાઓનું એક આખું અદ્રશ્ય નગર ધબકતું હોય છે. સમાજશાસ્ત્ર અને મેનેજમેન્ટમાં આ વિચાર એ સમજાવવા વપરાય છે કે સત્તાવાર ઓર્ગેનાઈઝેશન ચાર્ટ નીચે વાસ્તવિક સત્તા ક્યાં પડી છે. નકશા પર દેખાતી દુનિયા સાચી નથી, પડદા પાછળ ચાલતી વાસ્તવિકતા જ ખરી દુનિયા છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રક્રિયાઓ પારદર્શક હોય છે. કોઈ પણ ફાઈલ ટેબલ નંબર એક પરથી બે પર નિયમ મુજબ જાય છે. આ ભ્રમ છે. ખરી સત્તા ક્યારેય ડેઝિગ્નેશનમાં નથી હોતી. ખરી સત્તા કોણ કોની સાથે ચા પીવે છે, કોણ કોનો સંબંધી છે અને કોણ ફાઈલને ગૂંચવવામાં માહેર છે તેમાં વહેંચાયેલી હોય છે. જે માણસ આ અદ્રશ્ય શહેરના રસ્તાઓ નથી જાણતો, તે કાયદેસરના રસ્તાઓ પર આખી જિંદગી ભટક્યા પછી પણ ક્યાંય પહોંચતો નથી.

ગાંધીનગરના સચિવાલયમાં જાઓ એટલે આ મોડેલ આંખ સામે ઊભું થાય. કાગળ પર સૌથી વગદાર વ્યક્તિ કદાચ જોઈન્ટ સેક્રેટરી કે આઈએએસ સાહેબ હોય. પણ તમારું કામ અટકે ત્યારે સમજાય કે અસલી શહેર સાહેબની કેબિનમાં નથી. બહાર બેઠેલા જૂના પટ્ટાવાળા મગનભાઈ, જે નક્કી કરે છે કે સાહેબની સહી માટે ફાઈલ ઉપર મૂકવી કે તળિયે દાબી દેવી, તે અદ્રશ્ય સત્તાના સાચા મેયર છે. બાબુશાહીની ખરી ગતિ બોર્ડરૂમમાં નહીં, કૅન્ટિનના બાંકડે ચર્ચાતા સમીકરણો નક્કી કરે છે.

બહારથી આવનાર સીધોસાદો નાગરિક નિયમપુસ્તિકા પકડીને લડે છે અને હારી જાય છે. જ્યારે ચતુર માણસ તરત સમજી જાય છે કે સત્તાવાર દરવાજો માત્ર દેખાડો છે, અંદર જવા માટે અદ્રશ્ય ગલીઓ શોધવી પડશે. જ્યાં સુધી તમે સત્તાના સત્તાવાર માળખાની નીચે ચાલતા આ છૂપા નેટવર્કને વાંચતાં નથી શીખતા, ત્યાં સુધી તમે સિસ્ટમના શિકાર બનતા રહેશો.

નકશો સાચો હોય તોય રસ્તો ભટકાઈ જવાય, કારણ કે અસલી ટ્રાફિક તો અદ્રશ્ય શેરીઓમાં જામ્યો હોય છે.