અદ્રશ્ય શાસકો

તમે માનો છો કે તમારા નિર્ણયો તમારા પોતાના છે. તમે કઈ દવા લો છો, કયા ડૉક્ટર પાસે જાઓ છો અને કઈ ટૂથપેસ્ટ વાપરો છો, તે તમારી સ્વતંત્ર પસંદગી છે. આ એક નિર્દોષ ભ્રમ છે. આપણા વિચારો, આપણી રુચિઓ અને આપણી આદતો પડદા પાછળ બેઠેલા કેટલાક અજાણ્યા લોકો ઘડે છે. આ લોકોને એડવર્ડ બર્નેઇસે ૧૯૨૮માં પોતાના પુસ્તક 'પ્રોપેગાન્ડા'માં 'અદ્રશ્ય શાસકો' કહ્યા હતા. તે લોકશાહીનો જનસંપર્ક અવતાર હતો. જે લોકો જનતાના મગજનું એન્જિનિયરિંગ કરે છે, ખરી સત્તા તેમના હાથમાં હોય છે.

આ કોઈ રહસ્યમય કાવતરું નથી. આ સીધો વ્યવસાય છે. આપણે જેને સામાન્ય સમજ માનીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં કોઈ કંપનીના પીઆર કેમ્પેઇનનું પરિણામ હોય છે. દરરોજ સવારે નાસ્તામાં ફળોનો રસ પીવો કે માંદગી આવતાં તરત ગ્લુકોઝના બાટલા ચડાવવા, આ વિચારો આકાશમાંથી નથી ટપક્યા. સમાજના દિમાગને એક ચોક્કસ દિશામાં વાળવા માટે બહુ વ્યવસ્થિત રીતે અભિપ્રાયોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે.

આ વિચાર શા માટે સમજવો પડે? કારણ કે આપણે ગ્રાહક બનીને જીવીએ છીએ અને માનીએ છીએ કે આપણે નાગરિક છીએ. જ્યારે કોઈ વિચાર કે માન્યતા આપણી અંદર ઊંડે સુધી ઘર કરી જાય છે, ત્યારે આપણે એ નથી પૂછતા કે આ વિચાર મારા મગજમાં રોપ્યો કોણે. સત્તા હવે લાકડીથી નહીં, પણ માનસિક ટેવો ઘડીને ચલાવાય છે.

ભારતની કોઈ પણ મોટી ખાનગી હોસ્પિટલમાં જાઓ. સામાન્ય તાવ આવે તો પણ દર્દી સીધો એમઆરઆઈ કે પાંચ જાતના બ્લડ ટેસ્ટ માટે તૈયાર થઈ જાય છે. ડૉક્ટર કરતાં વધુ આ દબાવ ફાર્મા કંપનીઓ અને ડાયગ્નોસ્ટિક લેબ્સના અદ્રશ્ય શાસકોએ ઊભો કર્યો છે. તેમણે સમાજમાં એવો ડર સ્થાપિત કરી દીધો છે કે 'ટેસ્ટ વગર સારવાર અશક્ય છે.' દર્દી પોતાના ખિસ્સામાંથી હજારો રૂપિયા ખુશીથી આપે છે, કારણ કે તેને લાગે છે કે આ નિર્ણય તેનો પોતાનો છે. દર્દી, ડૉક્ટર અને મેડિકલ બિલ વચ્ચે જે અદ્રશ્ય એજન્ડા ચાલે છે, તેને કોઈ પકડી શકતું નથી.

જે લોકો તમારો અભિપ્રાય ઘડે છે, તેઓ જ તમારા પર રાજ કરે છે; મત તમે ભલે ગમે તેને આપો.