આર્થિક અસ્તિત્વનો લોખંડી નિયમ

વેપારમાં ટકી રહેવાનો હિસાબ ચોખ્ખો છે, પણ મોટાભાગના લોકો ગણિતમાં ગોથાં ખાય છે. નિયમ સરળ છે: પડતર કરતાં કિંમત વધારે હોવી જોઈએ, અને કિંમત કરતાં ગ્રાહકને મળતું મૂલ્ય વધારે હોવું જોઈએ. જો કિંમત તમારી પડતર કરતાં નીચી ગઈ, તો તમે ઘરના પૈસા ગુમાવીને દેવાળું ફૂંકશો. અને જો તમે ગ્રાહક પાસેથી જે કિંમત વસૂલો છો એના કરતાં તેને ઓછી કિંમતનું કામ કરી આપો, તો ગ્રાહક બીજી વાર તમારું મોઢું નહીં જુએ. આ બે બાજુ વચ્ચે જ આખો ધંધો જીવે છે.

આ નિયમ અમેરિકન રોકાણકાર જેકબ ટેલરે પોતાના ૨૦૧૮ના પુસ્તક ‘ધ રેબલ એલોકેટર’માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે મૂડીની ફાળવણી અને ધંધાની ટકાઉક્ષમતા સમજાવવા માટે આ પાયાનું સૂત્ર આપ્યું. દુનિયાનું કોઈ પણ અર્થશાસ્ત્ર આ ત્રિપુટીની બહાર જઈ શકતું નથી: પડતર, ભાવ અને મૂલ્ય. જ્યાં સુધી કિંમત પડતરથી ઉપર રહે ત્યાં સુધી નફો બચે છે, અને જ્યાં સુધી ગ્રાહકને ચૂકવેલા નાણાં કરતાં વધુ મળ્યાનો સંતોષ રહે ત્યાં સુધી બ્રાન્ડ ટકે છે.

આપણું સૌરાષ્ટ્ર કે ઉત્તર ગુજરાતનું દૂધ મંડળીનું નેટવર્ક જુઓ. એક પશુપાલક ગાય-ભેંસ રાખે છે. ખાણ-દાણ, લીલો ચારો અને મહેનત પાછળ લિટર દીઠ ચોક્કસ ખર્ચ થાય છે. સહકારી ડેરી એને દૂધના ફેટ પ્રમાણે જે ભાવ આપે છે તે એના ખર્ચ કરતાં વધુ હોવો જોઈએ, નહિતર ગોવાળ ઢોર વેચી દેશે. બીજી તરફ, અમૂલ કે સુમુલ જેવી ડેરી શહેરી ગ્રાહકને જે થેલી વેચે છે, તેનો ભાવ ભલે વધારે હોય પણ ગ્રાહકને સવારે શુદ્ધ અને તાજું દૂધ મળવાનું મૂલ્ય એ કિંમત કરતાં ઘણું મોટું લાગે છે. આ આખી સાંકળ આ લોખંડી નિયમ પર જ અડીખમ ઊભી છે.

જો કોઈ મંડળી કે દલાલ આ ગણિત તોડવાનો પ્રયત્ન કરે તો આખી વ્યવસ્થા પડી ભાંગે. ખેડૂતને પડતર કરતાં ઓછો ભાવ આપો તો ઉત્પાદન બંધ થાય. ગ્રાહક પાસે કચરા જેવી ગુણવત્તાના વધુ પૈસા પડાવા માંડો તો બજાર તૂટી જાય. મોંઘી જાહેરાતો કે આધુનિક એપ્લિકેશનો આ મૂળભૂત સત્યને ઢાંકી શકતી નથી.

જે વેપારી ગ્રાહકને કિંમત કરતાં વધુ આપતો નથી એ ભૂખે મરે છે, અને જે પોતાના ખર્ચ કરતાં ઓછું લે છે એ આપઘાત કરે છે.