જોહારી વિન્ડો

તમે તમારી જાતને કેટલી ઓળખો છો? દુનિયા તમને કેવી જુએ છે? આ બે સવાલો વચ્ચે આખી જિંદગીનો તમાશો ગોઠવાયેલો છે. જોહારી વિન્ડો માણસના વ્યક્તિત્વને સમજવાની એક અરીસા જેવી ફ્રેમ છે. આ મોડેલ તમારા મનને ચાર ચોરસમાં વહેંચે છે. પહેલો, જે તમે અને દુનિયા બંને જાણે છે. બીજો, જે તમે જાણો છો પણ બીજાથી છુપાવો છો. ત્રીજો, જે દુનિયા જુએ છે પણ તમારી પોતાની આંખે ચડતો નથી—તમારો બ્લાઇન્ડ સ્પોટ. અને ચોથો, જે અંધારિયું ભોંયરું છે, જેની ખબર ન તમને છે, ન બહારવાળાને.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિકો જોસેફ લુફ્ટ અને હેરિંગ્ટન ઇન્ગહામે ઈ.સ. ૧૯૫૫માં રજૂ કર્યો હતો. બંનેના નામના અક્ષરો જોડીને શબ્દ બન્યો: જોહારી. કોર્પોરેટ તાલીમો અને સાયકોલોજીમાં આ મોડેલ દાયકાઓથી ચાલે છે, કારણ કે માનવ સ્વભાવની ગૂંચવણ આટલી સરળતાથી ભાગ્યે જ કાગળ પર ઊતરી છે.

આ વિન્ડો સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે માણસ મોટે ભાગે પોતાના જ અજ્ઞાનમાં મરે છે. જે ખામી તમને દેખાતી નથી, તે આખી દુનિયાને સ્પષ્ટ દેખાય છે. જો તમે સામેવાળાનો પ્રતિભાવ સાંભળવાની હિંમત ન કેળવો, તો તમારી બ્લાઇન્ડ સ્પોટ વાળી બારી મોટી થતી જાય છે. પરિણામે, તમે ભ્રમમાં જીવો છો કે તમે ઉત્તમ છો, જ્યારે આજુબાજુના લોકો તમારી પીઠ પાછળ હસતા હોય છે.

આપણા કોઈ મોટા ગણેશોત્સવ કે મંદિર-ટ્રસ્ટની કમિટી જોઈ લો. પ્રમુખ મગનભાઈ માને છે કે તેઓ ઉત્સાહી અને સેવાભાવી લીડર છે. હિસાબ-કિતાબ અને મહેનત એ ખુલ્લો ચોરસ છે. તેમના મનમાં રહેલો હોદ્દાનો મોહ એ છૂપો ચોરસ છે. પણ મગનભાઈને એ ખબર નથી કે બધા કાર્યકરો જાણે છે કે સાહેબ સાંભળતા નથી અને બીજાનું શ્રેય ચોરી લે છે. આ એમનો બ્લાઇન્ડ સ્પોટ છે. કોઈ મોં પર કહેતું નથી, પણ પાછળથી પિત્તો કૂટે છે. જે દિવસે કોઈ હિંમતવાન છોકરો મગનભાઈને સત્ય કહી દે, તે દિવસે એમની જોહારી બારીનો કાચ સાફ થાય છે.

પોતાના અરીસામાં મોઢું બધા જુએ છે; સાચો માણસ એ છે જે બીજાની આંખમાં પોતાનો ચહેરો વાંચી શકે.