સંયુક્ત તથ્ય-શોધ

બે પક્ષો સામસામે બાખડતા હોય ત્યારે સૌથી મોટો વિવાદ સત્યનો નથી હોતો, પણ એ સત્ય કયા આંકડા કે પુરાવા પર ટકેલું છે તેનો હોય છે. બંને પક્ષ પોતાના ભાડૂતી નિષ્ણાતો લઈ આવે છે. એક પક્ષ પોતાની ફાઈલ ટેબલ પર પછાડે છે, બીજો પક્ષ સામે પોતાનો વિરોધી રિપોર્ટ ફેંકે છે. વિજ્ઞાન અને માહિતી બંને પક્ષે હથિયાર બની જાય છે. પરિણામ? અનંત ચર્ચા અને શૂન્ય ઉકેલ. આ ડેડલોક તોડવાનો એક સીધો ઉપાય છે: સંયુક્ત તથ્ય-શોધ. વિવાદના ઉકેલ પર સીધા પહોંચવાને બદલે, બંને પક્ષો પહેલાં એ નક્કી કરે છે કે કઈ માહિતી સાચી માનવી.

આ વિચાર જાહેર નીતિ, પર્યાવરણીય વિવાદો અને વાટાઘાટના ક્ષેત્રમાંથી આવ્યો છે. હાર્વર્ડ અને એમઆઈટીના પ્રોફેસર લોરેન્સ સસ્કીન્ડે આ પદ્ધતિને વ્યવસ્થિત માળખું આપ્યું. વિચાર સાદો છે. વિરોધી જૂથો સાથે મળીને એવા તટસ્થ નિષ્ણાતો પસંદ કરે છે જેમના જ્ઞાન પર બંનેને ભરોસો હોય. તેઓ સાથે મળીને પ્રશ્નો ઘડે છે અને તપાસની રીત નક્કી કરે છે. ડેટા એકઠો કરવાની આખી પ્રક્રિયા પારદર્શક હોય છે. જ્યારે ડેટા બંનેની હાજરીમાં તૈયાર થાય, ત્યારે પરિણામ ગમે તે આવે, કોઈ પક્ષ એમ ન કહી શકે કે આ રિપોર્ટ પક્ષપાતી છે.

આ પદ્ધતિનું અસલી મૂલ્ય એ છે કે તે વ્યક્તિગત પૂર્વગ્રહોને આંકડાકીય હકીકતોથી અલગ પાડે છે. ભારતમાં કોઈપણ સરકારી કમિશન નિમાય ત્યારે વિરોધ પક્ષ પહેલા દિવસથી જ તેને નકારી કાઢે છે, કારણ કે કમિશન સરકારનું હોય છે. જ્યાં સુધી તથ્યો ભેગા કરવાની પ્રક્રિયામાં સામેવાળા પક્ષની ભાગીદારી ન હોય, ત્યાં સુધી શ્રેષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો પણ છેવટે રાજકીય સાધન બનીને રહી જાય છે.

આઝાદી વખતે ૧૯૪૭માં ભારતના રજવાડાંઓના વિલિનીકરણ વખતે સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનન આ કળાના ઉસ્તાદ હતા. જૂનાગઢ કે હૈદરાબાદ જેવા વિવાદિત રજવાડાંઓમાં આંકડાઓની રમત ચાલતી હતી. નવાબો અને નિઝામ દાવો કરતા કે પ્રજા તેમની સાથે છે. પટેલ સીધી તલવાર ખેંચવાને બદલે સ્થિતિનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન સંયુક્ત રીતે ટેબલ પર મુકાવતા. રજવાડાંની આર્થિક પરાધીનતા, રેલવે-ટપાલનું જોડાણ અને વસ્તીના સાચા નકશા બંને પક્ષના દરબારીઓ સામે ખુલ્લા કરાતા. વાટાઘાટ ત્યારે જ સફળ થાય જ્યારે બંને પક્ષ એક જ નકશો જોતા હોય. જૂઠનો છેદ ઊડી જાય પછી જ વાટાઘાટની જમીન તૈયાર થાય છે.

જે લોકો સાથે બેસીને હકીકતો નક્કી નથી કરી શકતા, તેઓ છેવટે અદાલતો કે યુદ્ધના મેદાનમાં જ મળે છે.