ખાર્કિવનો દીપડો

કોઈ એક શહેરમાં અફવા ફેલાય કે પ્રાણીસંગ્રહાલયમાંથી ખૂંખાર દીપડો છટકી ગયો છે. લોકો ઘરના બારી-બારણાં બંધ કરી દે છે. શેરીઓમાં સન્નાટો છવાઈ જાય છે. લાકડીઓ લઈને ટોળાં નીકળે છે. હકીકતમાં કોઈ દીપડો ભાગ્યો જ નથી હોતો. છતાં ડર સાચો છે, ધ્રુજારી સાચી છે અને લોકોનો વ્યવહાર બદલાઈ જાય છે. આ વિચારને 'ખાર્કિવનો દીપડો' કહેવામાં આવે છે. કાલ્પનિક ભય જ્યારે વાસ્તવિક પાયમાલી સર્જે, ત્યારે આ ભ્રમ કામ કરતો હોય છે.

આ શબ્દપ્રયોગ કયા પુસ્તકમાંથી આવ્યો કે કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ આધારભૂત વિગત મળતી નથી. સંભવ છે કે પૂર્વ યુરોપના યુદ્ધકાળ કે કોઈ વાયરલ શહેરી દંતકથામાંથી આ રૂપક ઊભું થયું હોય. નામ ગમે ત્યાંથી આવ્યું હોય, વિચાર માણસના પ્રાચીન મનોવિજ્ઞાનનો છે. અસ્તિત્વ ન ધરાવતી આફત સામે આખો સમાજ હથિયાર ઉગામીને ઊભો રહી જાય છે.

આપણે જોખમની તપાસ કરવા રોકાતા નથી. આપણું મગજ ખતરાની કલ્પના માત્રથી લડવા અથવા ભાગવા તૈયાર થઈ જાય છે. સત્તાધીશો, રાજકારણીઓ અને મીડિયા આ વૃત્તિને બરાબર ઓળખે છે. જનતાને નિયંત્રણમાં રાખવી હોય તો એક અદ્રશ્ય દુશ્મન ઊભો કરી દો. લોકો મૂળ સવાલો ભૂલી જશે અને પેલા કાલ્પનિક દીપડાથી બચવા પોતાની આઝાદી પણ ગીરવે મૂકી દેશે.

આપણા વૉટ્સએપ ગ્રૂપ અને પ્રાઇમ ટાઇમ ટીવી ન્યૂઝ આ દીપડાઓનું મોટું કારખાનું છે. ક્યારેક મીઠાની અછતની અફવા ઊડે છે, તો લોકો કરિયાણાની દુકાને લાઇનો લગાવી દે છે. ક્યારેક કોઈ ખાસ સમુદાય કે ટોળકી બાળકો ચોરી રહી છે તેવા ખોટા વિડીયો ફરે છે. પરિણામે નિર્દોષ ફેરિયાઓ ટોળાના હાથે માર ખાય છે. દીપડો ક્યાંય નહોતો, પણ અફવાએ રક્તપાત કરાવી દીધો.

જે ભયનું કોઈ શરીર નથી હોતું, તેના પંજા સૌથી વધુ ઘાતક સાબિત થાય છે.

અદ્રશ્ય જનાવરનો ડર બતાવીને લોકોનું ધ્યાન ભટકાવવું, એ આજના જમાનાની સૌથી નફાકારક રાજનીતિ છે.