દયાનું સંતુલન

અર્થશાસ્ત્ર વર્ષો સુધી માનતું રહ્યું કે માણસ માત્ર પોતાનો સ્વાર્થ જોતો ગણતરીબાજ રોબોટ છે. પણ વાસ્તવિકતા અલગ છે. ગેમ થિયરીમાં એક વિચાર છે, જેને દયાનું સંતુલન કહે છે. જ્યારે કોઈ આપણી સાથે સદ્ભાવનાથી વર્તે છે, ત્યારે આપણે પણ વળતો ઉપકાર કરીએ છીએ. સામેની વ્યક્તિની દાનત સારી દેખાય તો માણસ પોતાના અંગત નફાનું નુકસાન વેઠીને પણ તેને મદદ કરે છે. સંબંધો માત્ર લેતીદેતીના હિસાબ નથી, માનસિક પ્રત્યાઘાત છે.

અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી મેથ્યુ રાબિને ૧૯૯૩ના એક અભ્યાસમાં પરસ્પર વ્યવહાર અને ન્યાયીપણાનું ગણિત તપાસ્યું હતું. તેમણે દર્શાવ્યું કે લોકો માત્ર પરિણામ નથી જોતા, સામેવાળાનો આશય પણ જુએ છે. જો તમને લાગે કે સામેનો પક્ષ ખરેખર ભલાઈ બતાવી રહ્યો છે, તો તમે પણ ઉદાર બનો છો. જો લાગે કે સામેવાળો બદમાશી કરે છે, તો માણસ ખુદ બરબાદ થઈને પણ તેને પાઠ ભણાવવા તૈયાર થઈ જાય છે. સદ્ભાવના સામે સદ્ભાવનાનો આ સ્થિર મુકામ એટલે જ આ સંતુલન.

આ નિયમ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે કડવાશ અને મીઠાશ બંને આપમેળે વધતી રહેતી સાંકળ છે. તમે સામેવાળાને છેતરવાનો પ્રયાસ કરશો તો વળતો હુમલો થશે. પણ જો તમે અપેક્ષા વગર પહેલું પગલું ભલાઈનું ભરશો, તો સામેની વ્યક્તિ પર વળતી મદદ કરવાનું નૈતિક દબાણ સર્જાય છે. વેપારમાં, મિત્રતામાં કે ઘરમાં, કોઈ એક પક્ષે આ ચક્ર શરૂ કરવું પડે છે.

ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબમાં સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો સંઘર્ષ જાણીતો છે. રસોડામાં જ્યારે સાસુ એમ માની લે કે નવી વહુ માત્ર કામ ચોરવા આવી છે, ત્યારે તણાવ વધે છે. પણ ધારો કે વહુ થાકેલી હોય અને સાસુ વિના માગ્યે ચાનો કપ લાવીને મૂકી દે, તો પરિદ્રશ્ય પલટાય છે. સાસુને એ ચા પાછળ સાચી આત્મીયતા દેખાય છે. બીજા દિવસે સાસુ વહેલાં ઊઠીને રસોઈમાં પોતે મદદ કરવા માંડે છે. બંને પક્ષે એકબીજાની સારી દાનત પર વિશ્વાસ બેસી જાય છે. હિસાબ ચોપડે નહીં, હૃદયમાં સરભર થઈ જાય છે.

દુનિયા અરીસો છે, તમે પથ્થર ફેંકશો તો કાચ ફૂટશે અને સ્મિત આપશો તો સંબંધ સચવાશે.