ન્યૂનતમ શ્રમનો નિયમ
માણસ જન્મજાત આળસુ પ્રાણી છે. એને મોટો ધ્યેય આપો તો પણ એ રસ્તો એવો જ શોધશે જ્યાં પરસેવો સૌથી ઓછો વળે. આ કોઈ ચારિત્ર્યની ખામી નથી, જૈવિક સત્ય છે. મગજ શરીરની ઊર્જા બચાવવા માટે સતત શોર્ટકટ શોધે છે. જે કામ કરવામાં લઘુતમ માનસિક કે શારીરિક બોજ પડે, માણસ આપોઆપ એ તરફ ઢળી પડે છે. આને 'લૉ ઓફ લીસ્ટ ઈફેક્ટ' કે ન્યૂનતમ શ્રમનો સિદ્ધાંત કહે છે. જ્યારે બે વિકલ્પો સરખા પરિણામ આપતા દેખાય, ત્યારે માણસ હંમેશાં ઓછામાં ઓછા ઘર્ષણવાળો માર્ગ જ પસંદ કરશે.
આ શબ્દપ્રયોગ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તકમાંથી રાતોરાત નથી ફૂટી નીકળ્યો. વર્તણૂકશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનમાં ઊર્જા બચાવવાની માનવવૃત્તિ પર દાયકાઓથી વાત થતી રહી છે. શબ્દો બદલાયા છે, પણ મૂળ વિચાર એ જ છે કે મનુષ્ય ચેતના હંમેશાં સહેલા ઢાળ તરફ વહે છે. મુશ્કેલ નિર્ણયો લેવા કરતાં જે પહેલેથી ગોઠવાયેલું છે તેને સ્વીકારી લેવું મગજને સસ્તું પડે છે.
આ નિયમને ન સમજો તો ઘરસંસારમાં રોજ રામાયણ થાય. લગ્નજીવન કે સંયુક્ત પરિવારમાં મોટાભાગના ઝઘડા આળસના કારણે નહીં, પણ આ નિયમને કારણે પેદા થાય છે. સાસુ-વહુ કે પતિ-પત્ની વચ્ચે જ્યારે વાસણ ગોઠવવાની વાત આવે કે પંખો બંધ કરવાની, ત્યારે દરેક વ્યક્તિ પોતાની ઊર્જા બચાવવાના હિસાબમાં હોય છે. જે વસ્તુ સામે દેખાય ત્યાં મૂકી દેવી સરળ છે, તેને યોગ્ય કબાટમાં વ્યવસ્થિત ગોઠવવી અઘરી છે. સાચું બોલીને લાંબી માથાકૂટ વહોરવા કરતાં ચૂપ રહીને કે ઉપરછલ્લી હા પાડીને છૂટી જવું એ પણ આ જ નિયમનું સામાજિક રૂપ છે.
ધારો કે વિનોદભાઈ સાંજે ઓફિસેથી થાકીને ઘરે આવે છે. પત્ની પૂછે છે કે રવિવારે બહાર જમવા ક્યાં જઈશું? વિનોદભાઈ નવું રેસ્ટોરન્ટ શોધવા દિમાગ ખર્ચવાને બદલે વર્ષો જૂની એક જ હોટેલનું નામ ધરી દે છે. સાસુ જ્યારે વહુને રસોઈની રીત બદલવાની ના પાડે છે, ત્યારે પરંપરા કરતાં પણ વધુ આ જ નિયમ કામ કરતો હોય છે. નવી રીત શીખવામાં મગજને મહેનત પડે છે. જૂની ટેવમાં બધું ઓટોપાઈલટ મોડ પર ચાલે છે. ઘરમાં રોજિંદા સંઘર્ષો પ્રેમની અછતથી નહીં, પણ ઊર્જા બચાવવાની આ આદતથી ઊભા થાય છે.
માણસ હંમેશાં શ્રેષ્ઠ નથી પસંદ કરતો, એ સૌથી સરળ પસંદ કરે છે. તમારે કોઈની પાસે કામ કઢાવવું હોય તો આદર્શના ભાષણો બંધ કરો. એ કામ કરવાનો રસ્તો એટલો સહેલો બનાવી દો કે ના પાડવામાં એને વધારે મહેનત પડે. સંસાર અને સંબંધો નિયમોથી નહીં, પણ ઓછામાં ઓછા ઘર્ષણની ડિઝાઈનથી ચાલે છે.
માણસ આદર્શવાદી હોવાનો દંભ ભલે કરે, અંતે તો એ ઢાળ મળતાં જ ગબડી પડતું પાણી છે.