આળસનો વહેમ

કોઈ માણસ કામ નથી કરતો ત્યારે સમાજ એને સીધો આળસુ કહી દે છે. આ સૌથી સહેલું લેબલ છે. સામેવાળાને દોષિત ઠેરવો અને હાથ ખંખેરી નાખો. હકીકત જુદી છે. સાયકોલોજિસ્ટ ડેવોન પ્રાઈસે આ વહેમને ઉઘાડો પાડ્યો છે. એમના મતે કોઈ મૂળભૂત રીતે આળસુ હોતું નથી. જ્યારે કોઈ કામ અટકે છે, ત્યારે તેની પાછળ થાક, ડિપ્રેશન, ભય અથવા દિશાહીનતા છુપાયેલી હોય છે. આપણે આંતરિક લાચારીને નજરઅંદાજ કરીને તેને આળસનું નામ આપી દઈએ છીએ.

આ વિચાર એ માન્યતા પર ઘા કરે છે કે માણસની કિંમત માત્ર તેની ઉત્પાદકતા પરથી નક્કી થાય છે. જો તમે સતત દોડતા નથી, તો તમે નકામા છો. આ મૂડીવાદી માનસિકતાએ દરેકના મગજમાં ગિલ્ટ ભરી દીધું છે. શાંતિથી બેસવું એ જાણે ગુનો હોય તેવો ડર પેદા કરવામાં આવ્યો છે. શરીર અને મગજ આરામ માગે ત્યારે માણસ પોતાને જ કોસવા માંડે છે. અસલમાં શરીર વિરોધ નથી કરતું, એ તો માત્ર શ્વાસ લેવાની જગ્યા માગે છે.

આપણું શિક્ષણ આ ભ્રમનું સૌથી મોટું કારખાનું છે. કોટા કે અમદાવાદમાં બારમા ધોરણની બોર્ડ કે નીટની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીને જુઓ. રોજ બાર કલાક વાંચ્યા પછી પણ જો એ એક સાંજ ચોપડી બંધ કરીને બેસી જાય, તો ઘરમાં તણાવ ફેલાઈ જાય છે. મા-બાપ કે ટ્યુશનના શિક્ષક તરત મેણું મારે છે કે તું આળસુ થઈ ગયો છે. કોઈ એ નથી પૂછતું કે છોકરો અંદરથી કેટલો ભાંગી પડ્યો છે. અસફળતાનો ડર એટલો મોટો હોય છે કે મગજ થીજી જાય છે. આ લકવો છે, આળસ નથી.

આળસનો આરોપ મૂકવો એ વ્યવસ્થાની આળસ છે. કારણ શોધવા ઊંડા ઊતરવું પડે, સહાનુભૂતિ રાખવી પડે. એના કરતાં સીધું ચરિત્ર પર સવાલ ઉઠાવી દેવો સસ્તો પડે છે. જ્યારે પણ તમને કોઈ કામ કરવાનું મન ન થાય, ત્યારે પોતાની જાતને ચાબુક મારવાનું બંધ કરો. પૂછો કે અંદર કયો ડર બેઠો છે કે કયો થાક જમા થયો છે. જ્યાં સુધી સાચું કારણ નહીં પકડાય, ત્યાં સુધી મોટિવેશનના ખોટા ડોઝ કોઈ કામ નહીં આવે.

જેને દુનિયા તમારી આળસ કહે છે, એ ઘણીવાર તમારી આત્માએ માગેલી રજા હોય છે.