શીખવાનો વિરોધાભાસ

તમે જે બાબતમાં ઉસ્તાદ બની જાઓ છો, તે જ બાબત ભવિષ્યમાં તમારા પતનનું કારણ બને છે. આ એક વિચિત્ર સચ્ચાઈ છે. માણસ જ્યારે કોઈ એક કળા, વિચાર કે પદ્ધતિ પૂરેપૂરી શીખી લે છે, ત્યારે તેનું મગજ એ જ જૂના ઢાંચામાં કેદ થઈ જાય છે. જૂની આવડત એટલી મજબૂત રીતે અંદર જડાઈ જાય છે કે નવું શીખવાની ક્ષમતા ખતમ થઈ જાય છે. સુરક્ષાની શોધ જ સૌથી મોટી અસુરક્ષા ઊભી કરે છે.

મેનેજમેન્ટ લેખક જિમ હેરિસે ૧૯૯૮માં આ વિચારને પોતાના પુસ્તકમાં કેન્દ્રમાં રાખ્યો હતો. સંસ્થાકીય મનોવિજ્ઞાનના વિદ્વાન એડગર શાઈને પણ સમજાવ્યું હતું કે માણસ જૂની સફળ રીતો છોડવામાં ભારે અસહજતા અનુભવે છે. જ્યારે સ્થિતિ બદલાય ત્યારે જૂનું ભૂલવું એ નવું શીખવા કરતાં સો ગણું અઘરું સાબિત થાય છે. ભૂતકાળનું જ્ઞાન ભવિષ્યની આંખ પર પાટો બાંધી દે છે.

આ વિરોધાભાસ ભારતીય રાજા-રજવાડાંના ઇતિહાસમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીમાં દેશી રજવાડાંઓ પાસે બહાદુરીની કોઈ કમી નહોતી. તલવારબાજી, ભાલા અને પારંપરિક ઘોડેસવાર લડાઈમાં આપણા રાજવીઓ અને સૈનિકો અજોડ ગણાતા. સદીઓ સુધી આ હુનર તેમને જીતાડતો રહ્યો હતો. પણ અંગ્રેજો જ્યારે યુરોપિયન શિસ્તબદ્ધ સૈન્ય, તોપખાનું અને અદ્યતન બંદૂકો લઈને આવ્યા, ત્યારે દેશી રાજાઓ પોતાની જૂની પદ્ધતિ છોડી શક્યા નહીં. તેઓ જૂની યુદ્ધકળાના માસ્ટર હતા, અને એ જ માસ્ટરી તેમના સર્વનાશનું કારણ બની.

કંપનીઓ અને માણસો પણ આ રીતે જ ખતમ થાય છે. વીસ વર્ષ જૂનો અનુભવી વેપારી પોતાની એ જ ફોર્મ્યુલાને પકડી રાખે છે જેણે તેને પહેલો મોટો નફો અપાવ્યો હતો. બજારની નવી ભાષા તે શીખી શકતો નથી કારણ કે જૂનું અભિમાન આડે આવે છે. અસલી હોશિયારી માત્ર નવું જ્ઞાન મેળવવામાં નથી. અસલી હોશિયારી એ વાતમાં છે કે સમયસર જૂની આવડતનો કચરો બહાર ફેંકી શકાય.

જે માણસ પોતે બધું જાણે છે તેવા વહેમમાં રાચે છે, ઇતિહાસ તેની જ રાખ પર નવી ઇમારત ચણે છે.