લર્નિંગ પિરામિડ

કોઈ તમને દોઢ કલાક ભાષણ આપે તો બે અઠવાડિયા પછી તમને એમાંથી માંડ ૫ ટકા યાદ રહે છે. તમે પોતે પુસ્તક વાંચો તો કદાચ ૧૦ ટકા પલ્લે પડે. પણ જો તમે એ જ વાત કોઈ બીજાને શીખવો, તો ૯૦ ટકા મગજમાં જડાઈ જાય છે. આ માળખાને દુનિયા 'લર્નિંગ પિરામિડ' કહે છે. આ મોડેલ ૧૯૬૦ના દાયકામાં અમેરિકાની નેશનલ ટ્રેનિંગ લેબોરેટરીઝ દ્વારા લોકપ્રિય બન્યું, જેનો પાયો એડગર ડેલના જૂના કોન ઓફ એક્સપિરિયન્સ પર આધારિત હતો. પિરામિડના આ ચોક્કસ ટકાવારીના આંકડા ભલે વિજ્ઞાનની એરણે સો ટકા સાબિત ન થયા હોય, પણ તેનો મૂળ સંદેશો લોખંડી છે: નિષ્ક્રિય શ્રોતા બનવાથી જ્ઞાન પચતું નથી, સક્રિય ભાગીદારીથી પચે છે.

આપણી આખી શિક્ષણ અને તાલીમ વ્યવસ્થા આ પિરામિડના તળિયાને બદલે ટોચ પર અટકેલી છે. સ્કૂલોમાં માસ્તર બોલે અને છોકરા સાંભળે. પરિણામ શૂન્ય. મગજ એક રેકોર્ડર નથી કે જે સાંભળે તે બધું સેવ કરી લે. જ્ઞાન ત્યારે જ પાકું થાય જ્યારે હાથ ગંદા થાય. અખતરો કરવો, ચર્ચામાં ઉતરવું અને છેલ્લે એ જ વિષય કોઈ અબુધ માણસને સરળ ભાષામાં સમજાવવો—આ સૌથી ઊંચા સ્તરનું શિક્ષણ છે.

આ રોગ સરકારી બાબુશાહીમાં સૌથી વરવો દેખાય છે. ગાંધીનગરના સચિવાલયમાં નવી ડિજિટલ ફાઈલ સિસ્ટમ લાગુ થઈ. બધા ક્લાર્કો અને મામલતદારો માટે મોટા ઓડિટોરિયમમાં ત્રણ દિવસનું પ્રવચન ગોઠવાયું. પાવરપોઈન્ટ સ્લાઈડો ફરી, એસી રૂમમાં બાબુઓએ ચા પીધી અને નોટો લીધી. પિરામિડના નિયમ મુજબ, બે દિવસમાં ૯૫ ટકા બાબતો ભૂલાઈ ગઈ. ટેબલ પર પાછા આવ્યા ત્યારે એ જ જૂની લાલ ફીત અને જૂના ચોપડા. સિકંદર જેવો પ્રોજેક્ટ ફાઈલોના ઢગલામાં દટાઈ ગયો. જો સરકારે લેક્ચર આપવાને બદલે પાંચ સિનિયર ક્લાર્કને સોફ્ટવેર જાતે વાપરવા દીધો હોત અને પછી કહ્યું હોત કે 'હવે તમે બાકીના આખા સ્ટાફને શીખવો', તો ક્રાંતિ બીજા અઠવાડિયે થઈ ગઈ હોત.

કોઈ પણ વિષયના સાચા માસ્ટર બનવું હોય તો શીખનારનો અંચળો ઉતારીને શિક્ષક બનવું પડે. જ્ઞાન પચાવવાનો એક જ રસ્તો છે: તેને બીજાના મગજમાં ઉતારવાની મહેનત કરવી.

જે સાંભળે છે તે ભૂલી જાય છે, જે શીખવે છે તે ક્યારેય ભૂલતો નથી.