રેખીયતાનો પૂર્વગ્રહ

માનવ મગજ સીધી રેખામાં વિચારે છે. એક ડઝન કેળાંના સાઠ રૂપિયા હોય તો બે ડઝનના એકસો વીસ થાય. આ ગણિત આપણને સહેલું લાગે છે. તકલીફ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે વાસ્તવિક દુનિયા સીધી રેખામાં ચાલતી નથી. આપણે માની લઈએ છીએ કે જો પ્રયત્ન બમણો કરીશું તો પરિણામ પણ બરાબર બમણું જ મળશે. આ ભૂલભરેલી માન્યતાને રેખીયતાનો પૂર્વગ્રહ કહે છે. કુદરત અને વ્યવહારમાં મોટા ભાગના સંબંધો વળાંકવાળા હોય છે, સીધા નહીં.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રના સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. સંશોધકોએ વારંવાર જોયું છે કે ગ્રાહકો, મેનેજરો અને નીતિઘડવૈયાઓ જટિલ પ્રક્રિયાઓને પણ સીધા સરવાળા-ગુણાકાર તરીકે જુએ છે. ગાડીની ઝડપ ત્રીસ પરથી ચાલીસ થાય ત્યારે જેટલો સમય બચે, તેટલો સમય એંસી પરથી નેવું કરવા પર બચતો નથી. પણ મગજ માને છે કે દસ કિમીની ઝડપ વધી એટલે ફાયદો સરખો જ થયો. આ ભ્રમ રોકાણ, સમય અને સંસાધનોની ખોટી વહેંચણી કરાવે છે.

આ પૂર્વગ્રહ આપણને થકવી નાખે છે. કામના કલાકો આઠમાંથી સોળ કરી નાખવાથી ઉત્પાદન બમણું નથી થતું; શરીર અને મગજ તૂટી જાય છે. વ્યવસાયમાં જાહેરાતનો ખર્ચ બમણો કરવાથી નફો બમણો થતો નથી, કારણ કે એક તબક્કા પછી ગ્રાહકો કંટાળે છે. જ્યારે કોઈ સિસ્ટમ ઘાતાંકીય રીતે વધતી હોય કે ઘટતી હોય, ત્યારે આપણું સીધું ગણિત સાવ નિષ્ફળ જાય છે.

ભારતીય ઓલિમ્પિક દોડવીરોની તૈયારી જુઓ. પટિયાલાના નેશનલ કેમ્પમાં સો મીટરની સ્પ્રિન્ટ દોડતો યુવાન બાર સેકન્ડમાંથી અગિયાર સેકન્ડ પર આવવા છ મહિના સખત પરસેવો પાડે છે. અધિકારીઓ અને પરિવાર વિચારે છે કે જો બીજા છ મહિના દોડશે તો દસ સેકન્ડે પહોંચી જશે. પણ ઓલિમ્પિક મેડલ માટે દસ સેકન્ડની અંદર જવું એ માત્ર સમય ઘટાડવાની વાત નથી. છેલ્લી અડધી સેકન્ડ કાપવા માટે દસ ગણી ઊર્જા, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરનું ડાયેટ અને વર્ષોની તપસ્યા જોઈએ છે. શરૂઆતની પ્રગતિ ઝડપી હોય છે, પણ અંતિમ મીટર લોહી પીવે છે. સીધી રેખાની આશા રાખનારાઓ અહીં હતાશ થઈને રમત છોડી દે છે.

જીવન કોઈ વેપારીનું સીધું ખાતાવહી નથી; અહીં દરેક વધારાનો ફાયદો અગાઉ કરતાં વધુ આકરી કિંમત વસૂલે છે.