તરલ આધુનિકતા

જૂના જમાનામાં સમાજ પથ્થર જેવો ઘન હતો. નોકરી આખી જિંદગીની રહેતી, લગ્ન સાત જન્મોનાં ગણાતાં અને ઓળખ અડગ રહેતી. આજના યુગની વાસ્તવિકતા પાણી જેવી વહી જતી છે. કોઈ આકાર કાયમી નથી. પોલિશ સમાજશાસ્ત્રી ઝિગ્મન્ટ બૌમાને વર્ષ ૨૦૦૦માં પોતાની કિતાબમાં આ સ્થિતિને ‘લિક્વિડ મોડર્નિટી’ કહી હતી. એમની સીધી વાત હતી: જૂના સંબંધો, સંસ્થાઓ અને માળખાઓ પીગળી ગયાં છે, પણ એ ઠરીને નવો ઘાટ લઈ શકતાં નથી. બધું જ અનિશ્ચિત, ચંચળ અને અસ્થિર છે.

આ તરલતા આપણને આઝાદી આપે છે ખરી, પણ બદલામાં ઊંડી અસલામતી લાવી મૂકે છે. ઘન દુનિયામાં નિયમો સ્પષ્ટ હતા. હવે નિયમો રોજ સવારે ફરી લખાય છે. કંપનીઓ કાયમી વફાદારી માંગતી નથી, માત્ર પ્રોજેક્ટ પૂરતો કોન્ટ્રાક્ટ શોધે છે. માણસો સંબંધો પણ એ જ રીતે બાંધે છે: ‘જ્યાં સુધી કામ ચાલે ત્યાં સુધી’. કોઈપણ બાબત સાથે કાયમી જોડાઈ જવું હવે જોખમી મનાય છે. પરિણામે માણસ અંદરથી સતત ભયભીત રહે છે કે ક્યાંક પોતે અપ્રસ્તુત ન થઈ જાય.

આ સ્થિતિનો સૌથી સચોટ નમૂનો એટલે મુંબઈનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ. એક જમાનો હતો જ્યારે આર. કે. સ્ટુડિયો કે યશરાજ બેનર સાથે કલાકારો, ટેકનિશિયનો અને સંગીતકારો દાયકાઓ સુધી પરિવારની જેમ જોડાયેલા રહેતા. એક સ્ટારની આખી પેઢી રાજ કરતી. આજે બોલિવૂડ પાણીના રેલા જેવું બની ગયું છે. કોઈ સ્ટુડિયો કોઈનો કાયમી અડ્ડો નથી. શુક્રવાર બદલાય એટલે ડાયરેક્ટર, પીઆર ટીમ અને કેરિયરનું સમીકરણ પીગળી જાય છે. ઓટીટીના જમાનામાં દર્શકની વફાદારી પંદર સેકન્ડની રીલ્સ જેટલી જ પાતળી છે. કોઈ સંબંધ કાયમી નથી, માત્ર સગવડ છે.

આપણે આ તરલતાને આધુનિકતાનું શ્રેષ્ઠ રૂપ માનીને રાજી થઈએ છીએ. પણ જે પાણીમાં તરી શકાય, એ જ પાણીમાં ડૂબી પણ જવાય. જ્યારે જમીન કાયમ માટે સરકતી હોય, ત્યારે માણસ મુક્ત નથી થતો, માત્ર થાકી જાય છે.

જે જમાનામાં કોઈ વસ્તુ ટકતી નથી, ત્યાં સૌથી ક્રાંતિકારી કામ કશુંક કાયમી પકડી રાખવાનું છે.