દર્પણ પ્રતિબિંબ સિદ્ધાંત

તમે કોણ છો? તમારો અસલ સ્વભાવ કયો? મોટા ભાગના લોકો માને છે કે તેઓ પોતે પોતાની ઓળખ ઘડે છે. આ સરાસર વહેમ છે. અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી ચાર્લ્સ હોર્ટન કુલીએ ૧૯૦૨માં એક ધારદાર વાત કહી હતી: માણસ પોતાની જાતને સીધી રીતે ક્યારેય જોતો નથી. તે બીજાની આંખોમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ શોધે છે. સામેવાળો મારા વિશે શું ધારે છે, એ કલ્પનામાંથી આપણું ‘હું’ ઊભું થાય છે. આને સમાજશાસ્ત્રમાં લુકિંગ ગ્લાસ સેલ્ફ કહે છે.

આ આખી રમત ત્રણ તબક્કામાં ચાલે છે. પહેલાં આપણે કલ્પના કરીએ છીએ કે બીજા આપણને કેવી રીતે જોતા હશે. પછી આપણે ધારી લઈએ છીએ કે તેઓ આપણા વિશે કેવો અભિપ્રાય બાંધતા હશે. છેલ્લે, એ કાલ્પનિક અભિપ્રાય મુજબ આપણે ગર્વ કે શરમ અનુભવવા લાગીએ છીએ. આ દર્પણ સાચું નથી હોતું, કાચ આગળથી ધૂંધળો હોય છે. તમે જેવા છો તેવા નથી બનતા, પણ બીજા તમને જેવા માને છે તેવા બની જવાની લાચારી કેળવી લો છો.

આ માનસિકતાનો ભોગ સૌથી વધુ આપણાં ભારતીય સંયુક્ત કુટુંબો બને છે. પંદરેક માણસો વચ્ચે જીવતા પરિવારમાં એક યુવાન દીકરો હોય, ધારો કે નિલેશ. કુટુંબના વડીલો નાનપણથી વાતવાતમાં બોલતા આવ્યા હોય કે નિલેશ તો ભોળો છે, એનાથી વેપાર ન થાય. નિલેશ હોશિયાર હોય તો પણ કાકા, માસી અને બાપુજીની નજરમાં પોતાને ‘સીધો-સાદો’ જ જોતો રહે છે. ધીમે ધીમે તે જાતે જ નિર્ણયો લેવાનું બંધ કરી દે છે. કુટુંબના કાચમાં જે ચહેરો દેખાયો, એ જ એનો અસલ ચહેરો બની ગયો.

પરિણામ એ આવે છે કે માણસ પોતાની મૂળ આવડત ભૂલીને સામાજિક અપેક્ષાઓનું પૂતળું બની જાય છે. વહુ આદર્શ ગૃહિણીનું નાટક કરતાં કરતાં થાકી જાય છે, અને વડીલ કડક મોભીનું મહોરું પહેરીને એકલા પડી જાય છે. બધા પોતપોતાના પ્રતિબિંબને સાચવવાની મજૂરી કરી રહ્યા છે. આપણે બીજાના મનમાં ચાલતા અંદાજોના કેદી છીએ. જે દિવસે તમે પારકા મગજના આ દર્પણ સામે જોવાનું બંધ કરશો, તે દિવસે તમારી સાચી ઓળખ શરૂ થશે.

જે માણસ આખી જિંદગી પારકી આંખોમાં પોતાનું મોઢું શોધે છે, એને છેવટે અંધાપો જ મળે છે. અરીસો ફોડી નાખો, ઓળખ આપોઆપ ચોખ્ખી થઈ જશે.