લૂપિંગ

શાળામાં દર વર્ષે વર્ગ બદલાય ત્યારે શિક્ષક પણ બદલાઈ જાય છે. લૂપિંગ આ જૂની પદ્ધતિને ઉલટાવી નાખે છે. અહીં શિક્ષક એક જ ધોરણ પૂરતો સીમિત નથી રહેતો. તે પોતાના વિદ્યાર્થીઓની બેચ સાથે આગળ વધે છે. પ્રાથમિક કે માધ્યમિક શિક્ષણમાં એક જ શિક્ષક સળંગ બે કે ત્રણ વર્ષ સુધી તે જ વર્ગને ભણાવે છે. આ કોઈ આકસ્મિક વ્યવસ્થા નથી, પણ એક સાબિત થયેલું શૈક્ષણિક મોડેલ છે.

આ વિચાર વીસમી સદીની શરૂઆતમાં યુરોપની વાલ્ડોર્ફ શાળાઓમાંથી ઊભરી આવ્યો હતો. રુડોલ્ફ સ્ટીનરના આ શિક્ષણ દર્શનમાં માનવામાં આવ્યું કે બાળકના વિકાસ માટે શિક્ષક સાથેનો લાંબો સંબંધ અનિવાર્ય છે. બાદમાં અમેરિકા અને જાપાન જેવા દેશોમાં પણ આ પદ્ધતિ પર પ્રયોગો થયા. શિક્ષણશાસ્ત્રમાં તેને લૂપિંગ નામ આપવામાં આવ્યું, કારણ કે શિક્ષક બાળકો સાથે સંબંધની એક આખી સાઇકલ પૂરી કરે છે.

નવો શૈક્ષણિક સત્ર શરૂ થાય ત્યારે શરૂઆતના બે મહિના માત્ર એકબીજાને ઓળખવામાં વેડફાઈ જાય છે. શિક્ષક વિદ્યાર્થીની શક્તિ-નબળાઈ સમજે અને વિદ્યાર્થી નવા શિક્ષકના સ્વભાવથી ટેવાય, ત્યાં તો અડધું વર્ષ પૂરું થઈ જાય છે. લૂપિંગ આ સમય બચાવે છે. અહીં વિશ્વાસ પહેલેથી બંધાયેલો હોય છે. ડર ઓછો હોય છે અને શિક્ષણની ગતિ પહેલા જ દિવસથી ઝડપી રહે છે.

આપણા કોટા કે અમદાવાદના બોર્ડ પરીક્ષાના કોચિંગ ક્લાસમાં આનું મહત્વ તરત સમજાય છે. ધારો કે અગિયારમા ધોરણમાં ફિઝિક્સ ભણાવતો શિક્ષક અચાનક બારમામાં બદલાઈ જાય. વિદ્યાર્થીઓનો આખો તાલ તૂટી જાય છે. નવી પદ્ધતિ સમજવામાં મહિનાઓ નીકળી જાય. તેના બદલે, જે શિક્ષક અગિયારમાથી છોકરાની ક્ષમતા જાણે છે, તે જ જો બારમાની બોર્ડ સુધી સાથે રહે તો પરિણામ સાવ જુદું આવે છે. સળંગ સંબંધ શ્રેષ્ઠ પરિણામ લાવે છે.

દર વરસે માણસ બદલવાથી પ્રગતિ નથી થતી, પરિચિત આંખો વચ્ચે જ સાચો વિકાસ શક્ય બને છે.