ખોવાયેલા આઈન્સ્ટાઈન

પ્રતિભા કોઈ અમીર ઘરમાં જ જન્મે એવો કુદરતનો કોઈ નિયમ નથી. પણ પૈસો અને અનુકૂળ સંજોગો વગરની પ્રતિભા ક્યાંય પહોંચતી નથી. આ સાદી છતાં કડવી હકીકતનું નામ છે ‘લોસ્ટ આઈન્સ્ટાઈન્સ’. અર્થશાસ્ત્રનો આ સિદ્ધાંત કહે છે કે દુનિયામાં અસંખ્ય એવા લોકો છે જે મહાન વૈજ્ઞાનિક, શોધક કે ઉદ્યોગસાહસિક બની શક્યા હોત. પણ તેઓ ગરીબ ઘરમાં જન્મ્યા, યોગ્ય માર્ગદર્શન ન મળ્યું, અને એમની ક્ષમતા કચરાપેટીમાં વહી ગઈ.

અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી રાજ ચેટ્ટી અને તેમની ટીમે વર્ષ ૨૦૧૮માં હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં લાખો લોકોના ડેટાનો ઊંડો અભ્યાસ કરીને આ શબ્દ પ્રચલિત કર્યો હતો. તેમણે સાબિત કર્યું કે ત્રીજા ધોરણમાં સરખા હોશિયાર હોય તેવા બે બાળકોમાંથી, માત્ર અમીર ઘરનું બાળક આગળ જઈને પેટન્ટ નોંધાવે તેવી શક્યતા અનેક ગણી વધારે હોય છે. ગરીબ બાળકનું તેજ રસ્તામાં ક્યાંક ગુમ થઈ જાય છે. દુનિયાએ એક સંભવિત આઈન્સ્ટાઈન ગુમાવી દીધો.

આ કોઈ દયા ખાવાની બાબત નથી, સમાજનું આર્થિક નુકસાન છે. જ્યારે અડધી પ્રજા માત્ર રોજીરોટી માટે સંઘર્ષ કરતી હોય, ત્યારે દેશ નવા આઈડિયા ગુમાવે છે. સમસ્યા ફક્ત પૈસાની નથી, એક્સપોઝરની છે. જે બાળકે ક્યારેય લેબ, પુસ્તકાલય કે કમ્પ્યુટર જોયા જ નથી, તે આગળ જઈને વિજ્ઞાનમાં ક્રાંતિ લાવવાનો વિચાર પણ કઈ રીતે કરી શકે?

આપણા મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં રોજ સવારે ડબ્બામાં નાની રમકડાંની ચાવીવાળી મોટર કે મોબાઈલના ચાર્જર વેચતો ૧૪ વર્ષનો છોકરો જુઓ. એ છોકરો સાધનોના વાયરો મિનિટોમાં જોડી દે છે. એની આંગળીઓમાં એન્જિનિયરિંગની અસાધારણ કોઠાસૂઝ છે. પણ એ ક્યારેય આઈઆઈટી કે ઈસરો સુધી નહીં પહોંચે. એ સાંજ સુધીમાં ટ્રેનના પ્લેટફોર્મ પર માત્ર ચારસો રૂપિયા કમાઈને થાકી જશે. ટ્રાફિક સિગ્નલ પર પેન વેચતા આવા હજારો ભેજાં કાયમ માટે વેડફાઈ જાય છે.

જે પ્રતિભાને તકનું આકાશ નથી મળતું, એ પેટન્ટ બનાવવાને બદલે પેટ ભરવાની મજૂરીમાં ખપી જાય છે.