મેનેજમેન્ટ આંક

બુદ્ધિશાળી માણસ સારો સંચાલક બને જ એવો કોઈ નિયમ કુદરતે બનાવ્યો નથી. સ્કૂલ-કોલેજમાં ગોખીને આઈક્યુ સાબિત કરનારા સેંકડો તેજસ્વી લોકો વાસ્તવિક દુનિયામાં સાવ નિષ્ફળ સાબિત થાય છે. કારણ સાફ છે: માત્ર પુસ્તકીય સમજ કે લાગણીશીલતા પૂરતી નથી હોતી. માણસો પાસે ધાર્યું કામ કરાવવા માટે અને અંધાધૂંધી વચ્ચે પરિણામ લાવવા માટે એક ત્રીજી જ આવડત જોઈએ છે. આ ક્ષમતાને મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં ‘મેનેજમેન્ટ ક્વોશન્ટ’ એટલે કે મેનેજમેન્ટ આંક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ વિચાર કોઈ એક પ્રાચીન ઋષિ કે લેબોરેટરીના પ્રયોગમાંથી રાતોરાત નથી ફૂટ્યો. વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં કોર્પોરેટ જગતે જોયું કે આઈક્યુ અને ઈક્યુ ધરાવતા હોશિયાર લોકો પણ ટીમ સંભાળવામાં ગોથાં ખાઈ જતા હતા. જો ઓવન જેવા આધુનિક મેનેજમેન્ટ લેખકો અને વ્યાવસાયિક મૂલ્યાંકનકારોએ આ ખ્યાલને વ્યવસ્થિત સ્વરૂપ આપ્યું. મેનેજમેન્ટ આંક એટલે ચાર બાબતોનો સંતુલિત સરવાળો: તાર્કિક વિચાર, ભાવનાત્મક સંવેદનશીલતા, સંસ્થાકીય રાજકારણ રમવાની કાબેલિયત અને સૌથી મહત્ત્વનું—અમલીકરણની તાકાત. આમાંથી એક પણ પાયો કાચો હોય તો સમગ્ર વ્યવસ્થા તૂટી પડે.

આ ગુણાંક શા માટે નિર્ણાયક છે? કારણ કે જમીન પર સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન નહીં, વ્યવહારુ ચાલાકી જીતે છે. તમે ઉત્તમ યોજના બનાવી શકો પણ જો લોકોને સાથે રાખીને વિરોધ શાંત ન કરી શકો, તો યોજના કાગળ પર જ દમ તોડી દેશે. ઘણા લોકો ઓફિસ પોલિટિક્સથી મોં ફેરવી લે છે અને પોતાને ‘શુદ્ધ કામદાર’ માને છે. વાસ્તવમાં સત્તા સમીકરણોને સાધવા અને અહંકારી માણસો પાસેથી કામ કઢાવવું એ જ મેનેજમેન્ટ આંકની સાચી કસોટી છે.

આ વાત સમજવી હોય તો મુંબઈના કોઈ મોટા લોકલ રેલવે સ્ટેશનના સ્ટેશન માસ્ટરને જુઓ. પ્લેટફોર્મ પર હજારોની બેકાબૂ ભીડ છે, એક ટ્રેન મોડી પડી છે અને સિગ્નલ ખોરવાયું છે. ત્યાં પુસ્તકીય ડહાપણ કે ખાલી મીઠી વાતો કામ નથી આવતી. કયા પ્લેટફોર્મ પર કઈ લોકલ વાળવી, કયા યુનિયન નેતાને કડકાઈથી દબાવવો, ટ્રાફિક કંટ્રોલર સાથે કેવી રીતે દાવપેચ લડવા અને મુસાફરોનો આક્રોશ શાંત કરવો—આ બધું સેકન્ડોમાં નક્કી થાય છે. જે માણસ આ અરાજકતા વચ્ચે કોઈ પણ અકસ્માત વિના ટ્રેનો દોડાવી જાણે, તેનો મેનેજમેન્ટ આંક ઊંચો ગણાય.

ડિગ્રીઓ માત્ર હોદ્દો અપાવી શકે છે, અરાજકતા વચ્ચેથી પરિણામ ખેંચી લાવવાની તાકાત તો મેનેજમેન્ટ આંક જ આપે છે.