પુરુષની દ્વિધા

આ કોઈ વિજ્ઞાનની લેબમાં શોધાયેલો શબ્દ નથી. કોઈ મોટા અર્થશાસ્ત્રીએ આના પર જાડો ગ્રંથ લખ્યો નથી. આ શબ્દ આજના સેલ્ફ-હેલ્પ સાહિત્ય અને સામાજિક ચર્ચાઓમાંથી ઊભરી આવેલો એક સીધો વિચાર છે. માનવજાત, ખાસ કરીને પુરુષ, બે તદ્દન વિરોધી અપેક્ષાઓ વચ્ચે કચડાઈ રહ્યો છે: સમાજ તેની પાસેથી એક જ સમયે પથ્થર જેવી મજબૂતી પણ માગે છે અને ગુલાબ જેવી સંવેદનશીલતા પણ.

એક બાજુ સદીઓ જૂનો વણલખ્યો કાયદો છે: પુરુષે લડવાનું છે, રક્ષણ કરવાનું છે, કમાઈને લાવવાનું છે અને પીડા છુપાવીને જીવવાનું છે. બીજી બાજુ આધુનિક જગત કહે છે કે તેણે ખુલીને બોલવું જોઈએ, નબળાઈ સ્વીકારવી જોઈએ અને લાગણીશીલ બનવું જોઈએ. જે ક્ષણે તે પોતાની લાગણી રજૂ કરે છે, તે ક્ષણે સમાજ તેની મર્દાનગી સામે સવાલ ઊભો કરે છે. જો તે કઠોર બને, તો પિતૃસત્તાક ગણાય છે. જો તે પીગળે, તો નબળો ગણાય છે. આ ત્રાજવાના બંને પલ્લાં હંમેશાં અન્યાયી રહે છે.

આ દ્વિધાનું સૌથી વરવું રૂપ આપણા શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસિસના તણાવમાં જોવા મળે છે. કોટા કે સુરતમાં બારમા ધોરણની બોર્ડ અને જેઈઈની તૈયારી કરતો છોકરો ધારો કે કંટાળીને ભાંગી પડે છે. તેનો અંદરનો જીવ રડવા માગે છે. પણ પિતાની નજર, સમાજનાં મહેણાં અને ખર્ચાયેલી લાખો રૂપિયાની ફી તેની જીભ સીવી દે છે. તેને શીખવવામાં આવ્યું છે કે 'પુરુષ રડે નહીં.' તે ચૂપચાપ ઘૂંટાય છે, ટેસ્ટમાં ઓછા માર્ક્સ છુપાવે છે અને અંતે કાં તો ડિપ્રેશનમાં ધકેલાય છે અથવા ભાગી છૂટે છે. લાગણી વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર તેના પુરુષ હોવાના મોભાએ છીનવી લીધો છે.

આ છટકબારી વિનાનો કૂવો છે. સમાજ બહાદુરીની વ્યાખ્યા એટલી સંકુચિત કરી નાખે છે કે સાચો માણસ ગૂંગળાઈ જાય. આપણે એવા સમાજમાં જીવીએ છીએ જ્યાં પીડા સ્વીકારવી એ ગુનો માનવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી આપણે પુરુષને ફક્ત પ્રોવાઈડર કે રક્ષક તરીકે જોવાનું બંધ નહીં કરીએ, ત્યાં સુધી આ દ્વિધા તેની કરોડરજ્જુ તોડતી રહેશે.

જે સમાજ આંસુઓને નબળાઈ માને છે, તે સમાજ મજબૂત પુરુષો નહીં પણ પથ્થરનાં પૂતળાં પેદા કરે છે.