માતૃત્વની અદ્રશ્ય દીવાલ

કોર્પોરેટ જગતમાં એક કાચની છત છે, જેને ગ્લાસ સીલિંગ કહે છે. પણ સ્ત્રીઓ માટે એના કરતાં વધુ ઘાતક એક દીવાલ છે: મેટર્નલ વૉલ. સ્ત્રી લગ્ન કરે કે ગર્ભવતી બને, એટલે ઓફિસના સાહેબોના મગજમાં એક પૂર્વગ્રહ જાગે છે. અચાનક તેની મહત્ત્વાકાંક્ષા પર શંકા થવા લાગે છે. લોકો માની લે છે કે હવે આ બહેન મોડી રાત સુધી કામ નહીં કરી શકે, આઉટડોર ટ્રાવેલ નહીં વેઠી શકે, કે પછી તેનું ધ્યાન બાળકમાં જ રહેશે. આ દીવાલ ઈંટોની નથી, પણ પૂર્વગ્રહોની છે.

આ વિચાર અમેરિકન કાયદાશાસ્ત્રી અને સમાજશાસ્ત્રી જોન સી. વિલિયમ્સે લોકપ્રિય બનાવ્યો. તેમણે દર્શાવ્યું કે પુરુષ પિતા બને ત્યારે તેને વધુ ગંભીર, જવાબદાર અને પ્રમોશન લાયક માનવામાં આવે છે. પણ સ્ત્રી માતા બને એટલે સીધી તેની વ્યાવસાયિક ક્ષમતા પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દેવાય છે. આ માત્ર અંગત માન્યતા નથી, સંસ્થાગત અન્યાય છે.

આનું પરિણામ ક્રૂર હોય છે. વર્ષોની મહેનત પછી ઊભા કરેલા કેરિયર ગ્રાફ પર એક અચાનક બ્રેક વાગી જાય છે. સ્ત્રીને મહત્ત્વના પ્રોજેક્ટ્સમાંથી હળવેકથી બાકાત કરી દેવાય છે. તેને 'લાઈટ વર્ક' આપવાના નામે સાઈડલાઈન કરવામાં આવે છે. સમાજ અને ઓફિસ બંને એક જ અવાજે કહે છે: કાં તો પૂર્ણકાલીન આયારામ બનો, કાં તો વ્યવસાયિક મહત્ત્વાકાંક્ષા ભૂલી જાઓ.

આપણા ભારતીય મહિલા ક્રિકેટનું ઉદાહરણ લો. એક પુરુષ ક્રિકેટર પિતા બન્યા પછી બે મહિનામાં મેદાન પર આવીને સદી ફટકારે ત્યારે તેની પ્રશંસા થાય છે. પણ જ્યારે કોઈ મહિલા ક્રિકેટર લગ્ન કરે કે માતા બને, ત્યારે બોર્ડના સિલેક્ટર્સ અને દર્શકો પહેલેથી માની લે છે કે હવે એની ફિટનેસ પૂરી થઈ ગઈ. કોઈ તેને પૂછવા નથી જતું કે તેનું શરીર કેવું ફીલ કરે છે. ઘણાં વર્ષો સુધી ભારતમાં મહિલા ખેલાડીઓ માટે માતૃત્વ એટલે નિવૃત્તિની ઓફિશિયલ ઘોષણા ગણાતી હતી. હવે સ્થિતિ થોડી બદલાઈ છે, પણ રમતના મેદાનથી લઈને કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમ સુધી આ અદ્રશ્ય દીવાલ હજી સલામત ઊભી છે.

પુરુષ માટે પિતા બનવું એ પરિપક્વતાનું સર્ટિફિકેટ છે, સ્ત્રી માટે માતા બનવું એ કારકિર્દીની ધીમી આત્મહત્યા.