મેટ્રિક્સ વ્યવસ્થા

એક માણસ અને બે સાહેબ. આ સાદો હિસાબ એટલે મેટ્રિક્સ ઓર્ગેનાઈઝેશન. સામાન્ય રીતે કંપનીઓમાં એક સીધી સાંકળ હોય છે: પટાવાળાથી લઈને ડિરેક્ટર સુધી દરેકને ખબર હોય કે સલામ કોને ઠોકવાની છે. પણ મેટ્રિક્સ માળખામાં સત્તાની બે ધરીઓ સામસામે અથડાય છે. એક ઊભી ધરી, જે તમારો મૂળ વિભાગ છે—જેમ કે નાણાં કે એન્જિનિયરિંગ. બીજી આડી ધરી, જે કોઈ ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ કે વિસ્તાર સંભાળે છે. કર્મચારી આ બંને જાળી વચ્ચે પિસાય છે. એણે એક સાથે બે બોસને રાજી રાખવાના હોય છે.

આ વિચાર અમેરિકાના એરોસ્પેસ ઉદ્યોગમાં ૧૯૫૦ના દાયકામાં જન્મ્યો હતો. રોકેટ અને વિમાન બનાવવાના પ્રોજેક્ટ એટલા જટિલ હતા કે જૂની લશ્કરી ઢબની વ્યવસ્થા નકામી સાબિત થઈ. નિષ્ણાત એન્જિનિયર એક પ્રોજેક્ટ પતે એટલે બીજામાં ખપી જાય તે માટે આ નવી જાળી ગૂંથવામાં આવી. ૧૯૭૦ના દાયકા સુધીમાં આખી દુનિયાની મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓમાં આ મોડેલ ફેશન બની ગયું. કાગળ પર આ વ્યવસ્થા બહુ રૂપાળી લાગે છે. સંસાધનોનો બગાડ અટકે છે અને જુદા જુદા ડિપાર્ટમેન્ટ વચ્ચેની દીવાલો તૂટે છે.

વાસ્તવિકતા સાવ જુદી છે. બે માલિકો વચ્ચે વફાદારી વહેંચાઈ જાય ત્યારે પરિણામ શૂન્ય આવે છે. ગુજરાતની સહકારી ડેરીનું દૃશ્ય જુઓ. ગામડાની મંડળીમાં બેઠેલો સેક્રેટરી આ મુશ્કેલી રોજ ભોગવે છે. એક તરફ એનો વહીવટી બોસ છે—ડેરીનો ઓડિટ મેનેજર, જે ચોપડામાં એક પાઈની ભૂલ સાંખી લેતો નથી. બીજી તરફ સ્થાનિક પ્રોજેક્ટ હેડ છે—ડેરીનો વિસ્તરણ અધિકારી, જેનું લક્ષ્ય આ ગામમાંથી દૂધનું કલેક્શન વધારવાનું છે. વિસ્તરણ અધિકારી કહે છે કે દૂધ ઉત્પાદક ખેડૂતને થોડી છૂટછાટ આપો, જેથી જથ્થો વધે. પેલો ઓડિટર નિયમ બતાવીને પેનલ્ટી ફટકારે છે. સેક્રેટરી કોનું સાંભળે? જેનું સાંભળે, બીજાની નજરમાં ગુનેગાર બને છે.

આ વ્યવસ્થામાં શ્રેય લેવા બે જણા ઊભા રહે છે, પણ દોષનો ટોપલો કોઈ સ્વીકારતું નથી. જ્યારે સત્તા સ્પષ્ટ ન હોય ત્યારે રાજકારણ અને મીટિંગો વધે છે. કામ ઓછું થાય છે અને ઈમેલની આપ-લે વધુ થાય છે.

બે નાવડીમાં પગ રાખનાર માણસ તરી શકતો નથી; મેટ્રિક્સ વ્યવસ્થા એ ડૂબવાની કળાનું કોર્પોરેટ નામ છે.