મેથ્યુ અસર

જેની પાસે છે તેને વધારે અપાશે, અને જેની પાસે નથી તેની પાસેથી પડાવી લેવાશે. બાઇબલના સેન્ટ મેથ્યુના આ વાક્ય પરથી સમાજશાસ્ત્રી રોબર્ટ મર્ટન અને હેરિયેટ ઝુકરમેને ૧૯૬૮માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો. સાદી ભાષામાં આ સંચિત ફાયદાનો નિયમ છે. પ્રારંભિક સફળતા નવી સફળતાને આકર્ષે છે. જેના ખાતામાં પહેલેથી વગ, પૈસો કે ખ્યાતિ જમા છે, જગત તેને જ નવા દરવાજા ખોલી આપે છે. બાકીના લોકો માત્ર રેસમાં ભાગ લેવાનો સંતોષ માનીને ઘેર પાછા ફરે છે.

વિજ્ઞાનની દુનિયાથી આ વાત શરૂ થઈ હતી. બે વૈજ્ઞાનિકો સરખી શોધ કરે, તોય જેનું નામ મોટું હોય તેને નોબેલ પારિતોષિક અને તાળીઓ મળે છે. સામાન્ય માણસને એમ લાગે છે કે પ્રતિભા આપોઆપ પોતાનો રસ્તો કરી લેશે. બકવાસ વાત છે. આ દુનિયા સીધી લીટીમાં ચાલતી મેરિટોક્રેસી નથી. અહીં શરૂઆતનો નાનો એવો ફાયદો સમય જતાં એટલી મોટી ખાઈ બનાવી દે છે કે પાછળ રહી ગયેલા માટે એ કૂદવી અશક્ય બની જાય છે.

આપણી સરકારી પરીક્ષાઓનું સર્કસ જુઓ. દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે કરોલ બાગમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા બે છોકરાઓ છે. એક છોકરો અંગ્રેજી માધ્યમની સેન્ટ સ્ટીફન્સ જેવી ટોચની કોલેજમાંથી આવે છે. તેના ઘરમાં આઈએએસ પિતાનું લાઇબ્રેરી જેવું ઘર છે. બીજો છોકરો કાઠિયાવાડ કે બિહારના અંતરિયાળ ગામમાંથી ગુજરાતી કે હિન્દી માધ્યમમાં ભણીને આવ્યો છે. મહેનત બંને સોળ કલાક કરે છે, પણ પેલો પહેલો છોકરો ઈન્ટરવ્યૂમાં પહોંચે ત્યારે એની બોલચાલ અને આત્મવિશ્વાસને વ્યવસ્થા વધારાના ગુણ આપે છે. એક વાર એ પાસ થઈ જાય એટલે સિસ્ટમ એને વધુ હોંશિયાર માનીને મોટા પદો સોંપે છે.

ગરીબ વધારે ગરીબ અને તવંગર વધારે તવંગર બને છે એ માત્ર આર્થિક હકીકત નથી, સામાજિક કાયદો છે. પુસ્તકોમાં, શેરબજારમાં કે રાજકારણમાં પણ આ જ ચાલે છે. જે બેસ્ટસેલર છે તેની નવી આવૃત્તિઓ જ ફ્રન્ટ ડેસ્ક પર મુકાશે. નેટવર્ક સાયન્સ જેને 'પ્રિફરેન્શિયલ અટેચમેન્ટ' કહે છે તે આ જ છે. દુનિયા સફળતાની પૂજા નથી કરતી, એ માત્ર વિજેતાના પક્ષે ઊભા રહીને પોતાનું જોખમ ઘટાડવા માંગે છે.

જેની પાસે શરૂઆતમાં થોડોક પણ ફાયદો છે, આખી સિસ્ટમ તેને જ જીતાડવા માટે ગોઠવાયેલી છે.