મેકડોનાલ્ડાઈઝેશન

કોઈ પણ પ્રક્રિયામાંથી માણસની મરજી કાઢી નાખો એટલે વ્યવસ્થા ઝડપી બને. આધુનિક જગત આ એક જ વિચાર પર દોડે છે. કાર્યક્ષમતા, માપી શકાય તેવું પરિણામ, દરેક વખતે સરખો અનુભવ અને માણસ પર ટેક્નોલોજીનો અંકુશ. ફાસ્ટ-ફૂડ રેસ્ટોરાંની આ કાર્યપદ્ધતિ ધીમે ધીમે આખી દુનિયાની સંસ્થાઓમાં ફેલાઈ ગઈ. બર્ગર બનાવવાનું મોડેલ હવે હોસ્પિટલો, યુનિવર્સિટીઓ અને છેવટે માનવસંબંધોમાં પણ ઘૂસી ગયું છે.

આ વિચાર અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી જ્યોર્જ રિટ્ઝરે ૧૯૮૩માં રજૂ કર્યો અને પછી ૧૯૯૩ના પુસ્તકમાં વિસ્તાર્યો. મેક્સ વેબરે અમલદારશાહી વિશે જે કહ્યું હતું, રિટ્ઝરે તેને ફાસ્ટ-ફૂડના યુગમાં નવેસરથી મૂક્યું. રિટ્ઝર કહે છે કે આ વ્યવસ્થા ચાર પાયા પર ઊભી છે: ઝડપ, માત્રા, આગાહી કરી શકાય તેવું એકસરખું સ્વરૂપ અને બિનમાનવીય નિયંત્રણ. બધું પ્લાસ્ટિક જેવું સરળ અને સસ્તું લાગે છે, પણ છેવટે એ માણસને એક યાંત્રિક ઢીંગલું બનાવી દે છે.

આનું પરિણામ ભયાનક છે. જ્યારે બધું ગણતરી મુજબ થાય છે ત્યારે અણધાર્યો આનંદ ગાયબ થઈ જાય છે. હોસ્પિટલમાં ડૉક્ટર દર્દીને મળવા માટે દસ મિનિટનો સ્લોટ ફાળવે છે. શિક્ષણમાં વિચારવાને બદલે માત્ર સ્કોરબોર્ડ મપાય છે. સંસ્કૃતિમાંથી સ્થાનિક સ્વાદ મરી પરવારે છે. તમે ગમે તે શહેરમાં જાઓ, મકાનો, હોટલો અને વાતચીત એકસરખી જ મળે છે. આને રિટ્ઝર 'બિનતાર્કિકતાની તાર્કિકતા' કહે છે—સિસ્ટમ એટલી કાર્યક્ષમ બને છે કે માણસ પોતે અપ્રસ્તુત થઈ જાય છે.

ટોરોન્ટો કે ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા ગુજરાતીઓને જુઓ. દેશમાંથી ગયેલા દાદા-દાદી માટે ત્યાંના મંદિરમાં રવિવારની સભા નક્કી છે. બપોરે બાર વાગ્યે આરતી, બારને વીસે લાઈનમાં ઊભા રહીને પ્રી-પેક્ડ પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં ખીચડી-કઢી, અને બારને ચાલીસે કચરો કચરાપેટીમાં નાખીને ઘરભેગા. ભારતના ગામડાના મંદિરમાં જે ઓટલે બેસીને કલાકો સુધી નકામી ગપસપ કરવાનો જીવંત રસ હતો, તે આ સુવ્યવસ્થિત શેડ્યૂલમાંથી ગાયબ થઈ ગયો છે. ભક્તિ પણ ટાઈમ-ટેબલ મુજબ પૂરી થાય છે.

સિસ્ટમ જ્યારે સંપૂર્ણપણે દોષરહિત બને છે, ત્યારે તે માણસ માટે સૌથી મોટી જેલ બની જાય છે.