મેકગર્ક અસર

તમે જે સાંભળો છો તે ફક્ત તમારા કાન નક્કી નથી કરતા. આંખો પણ અવાજ ઘડે છે. જ્યારે કાનમાં પડતો અવાજ અને સામે દેખાતા હોઠના હલનચલન વચ્ચે મેળ ન બેસે, ત્યારે મગજ મૂંઝાઈ જાય છે. તે કાનની વાત માનવાને બદલે બંને ઇન્દ્રિયોનો ભેળસેળિયો અર્ક કાઢે છે અને તમને ત્રીજો જ શબ્દ સંભળાય છે. કાન કહેતો હોય 'બા', આંખ જોતી હોય 'ગા', પણ મગજ તમને સંભળાવે 'દા'. ઇન્દ્રિયોની આ આંતરિક છેતરપિંડીને વિજ્ઞાન મેકગર્ક અસર કહે છે.

આ શોધ મનોવૈજ્ઞાનિક હેરી મેકગર્ક અને જોન મેકડોનાલ્ડે ઈ.સ. ૧૯૭૬માં નેચર સામયિકમાં પ્રકાશિત કરી હતી. તેઓ બાળકોમાં ભાષાના વિકાસ પર પ્રયોગ કરતા હતા અને અચાનક આ અજાયબી પકડાઈ ગઈ. માનવ મગજ સ્વાયત્ત સાધનોથી નથી ચાલતું. આંખ જે જુએ છે તેની અસર કાનના અર્થઘટન પર પડે છે. આપણે માનીએ છીએ કે આપણી ઇન્દ્રિયો પર્યાવરણનું વસ્તુલક્ષી ચિત્ર આપે છે, પણ વાસ્તવમાં મગજ સતત ખોટા અંદાજો લગાવીને આપણી સામે એક નવો ભ્રમ ઊભો કરતું રહે છે.

આ અસર સમજવી એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણી વાતચીત ક્યારેય શુદ્ધ ધ્વનિ હોતી નથી. ઘોંઘાટવાળા વાતાવરણમાં આપણે સામેવાળાના હોઠ વાંચવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. ત્યારે મગજ પોતાની રીતે શબ્દોની ખાલી જગ્યાઓ પૂરે છે. સામે બેઠેલી વ્યક્તિના ચહેરાના હાવભાવ કે શરીરની ભાષા તમારા કાનના અર્થને ધરાર બદલી નાખે છે. ખોટો સંવાદ હંમેશાં શબ્દોની ખામીથી નથી સર્જાતો, ઘણી વાર એ આંખ અને કાનની મિલીભગતનું પરિણામ હોય છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરા બજારની ગલીઓમાં આ રોજેરોજ બને છે. રસ્તા પર સેંકડો દલાલોનો દેકારો ચાલતો હોય. એક વેપારી અવાજના ઘોંઘાટ વચ્ચે બીજાને રત્નના કેરેટનો ભાવ બોલે. સામેવાળો ગડબડમાં હોઠના હલનચલન પરથી શબ્દ પકડવા જાય અને 'સાઠ'ને બદલે 'આઠ' સમજી બેસે. સોદો નક્કી થઈ જાય અને સાંજે પેઢી પર હિસાબ કરતી વખતે લડાઈ થાય. વેપારી સોગંદ ખાય કે એણે સાચું સાંભળ્યું હતું. ભૂલ એના કાનની નહોતી, સામેવાળાના હોઠ વાંચવામાં એના મગજે રચેલી માયાજાળ હતી.

આંખો બંધ કરીને સાંભળશો તો જ સાચો અવાજ પકડાશે, કારણ કે જોયેલું સત્ય ઘણી વાર સાંભળેલા સત્યનું ગળું ઘોંટી નાખે છે.