નીની પેઢી

આ એક આખી જમાતનું વર્ણન છે. એવા જુવાનિયાઓ જે ભણતા પણ નથી અને કોઈ નોકરી-ધંધો પણ કરતા નથી. સ્પેનિશ ભાષામાં આ વાક્યપ્રયોગ શરૂ થયો: 'ની એસ્તુદિયા, ની ત્રાબાહા'—એટલે કે 'ની-ની'. ન તો ડિગ્રી લેવાની ધગશ, ન તો પરસેવો પાડીને કમાવવાની ત્રેવડ. અંગ્રેજીમાં જેને 'નીટ' (નીટ) કહે છે, તેનો જ આ સ્પેનિશ અને લેટિન અમેરિકન અવતાર છે. આ કોઈ શારીરિક બીમારી નથી. આ આધુનિક સમાજની નપુંસક ઉદાસીનતા છે. મા-બાપના છાંયડે પંખો ચાલુ રાખીને સોફા પર પડ્યા રહેવું એ આ પેઢીનો કાયમી મુદ્રાલેખ છે.

આ સંકલ્પના બે હજાર આઠની વૈશ્વિક આર્થિક મંદી પછી સ્પેન અને મેક્સિકોમાં જોરશોરથી ચર્ચાઈ. યુરોપના સમાજશાસ્ત્રીઓએ જોયું કે લાખો યુવાનો અચાનક અદ્રશ્ય થઈ ગયા છે. તેઓ બેરોજગારીના સરકારી ચોપડે નોંધાયા નહોતા, કારણ કે તેઓ નોકરી શોધતા જ નહોતા. શિક્ષણ પૂરું થઈ ચૂક્યું હતું અથવા અધવચ્ચે છૂટી ગયું હતું. સિસ્ટમ સામે વિદ્રોહ કરવાનો ઉત્સાહ પણ તેમનામાં નહોતો. તેઓ માત્ર જીવતા હતા, કોઈ હેતુ વગર. આળસ અને હતાશા વચ્ચેની પાતળી રેખા પર ઝૂલતી આ આખી પેઢી બની ગઈ.

આનું જોખમ વ્યક્તિગત નથી, સામાજિક છે. યુવાની જો કોઈ કામમાં ન વપરાય, તો એ સડવા લાગે છે. જીવનમાં કશું મેળવવાની ભૂખ જ મરી જાય ત્યારે માણસ પરાવલંબી પરોપજીવી બની જાય છે. ડિજિટલ સ્ક્રીન, સસ્તો ડેટા અને ઘરની મફત રોટલી આ આળસને પોષે છે. પછી ન તો દેશનું અર્થતંત્ર આગળ વધે, ન તો એ યુવાન ક્યારેય પુખ્ત બને. પચીસ-ત્રીસ વર્ષનો દાઢીવાળો છોકરો પોતાના બાપના ખિસ્સાખર્ચીના પૈસા પર સિગરેટ ફૂંકતો રહે, એ સામાજિક કમનસીબી છે.

આપણા સમાજમાં લગ્નના માર્કેટમાં આ તત્ત્વો તરત પકડાઈ જાય છે. જ્ઞાતિના સંમેલનમાં ગિરીશભાઈ પોતાના દીકરાનો બાયોડેટા લઈને બેઠા હોય. ડિગ્રીના ખાનામાં સાત વર્ષ જૂનું 'બી.કોમ. રનિંગ' લખ્યું હોય. વ્યવસાયના ખાનામાં 'શેરબજારનું કામકાજ' કે 'જમીનની દલાલી' એવું ગોળગોળ મઠારેલું હોય. દીકરીવાળા ચોખ્ખો સવાલ પૂછે કે છોકરો રોજ સવારે ક્યાં જાય છે? જવાબમાં બાપ પાસે નીચી નજર સિવાય કશું હોતું નથી. છોકરો ન તો દુકાને બેસે છે, ન તો સરકારી પરીક્ષાની ગંભીર તૈયારી કરે છે. બસ, સાંજે બુલેટ લઈને મિત્રો સાથે ચાના ગલ્લે ગપ્પાં મારે છે.

જે યુવાની સંઘર્ષથી ભાગીને પલંગ પકડી લે, તે લગ્નમંડપ સુધી પહોંચે ત્યારે પણ અડધી વય વટાવી ચૂકેલી લાશ જેવી જ હોય છે.