સાચો સ્કોટિશ તર્કદોષ

તમે એક મોટો દાવો કરો છો. કોઈ સામેથી પાક્કો પુરાવો આપીને તમારો દાવો ખોટો પાડે છે. હવે તમારી પાસે બે રસ્તા છે. કાં તો ભૂલ સ્વીકારો, કાં પછી શરતો બદલી નાખો. મોટા ભાગના લોકો શરતો બદલે છે. તેઓ કહેશે, 'હા, પણ એ સાચો માણસ નહોતો.' આ ચાલાકીને તર્કશાસ્ત્રમાં 'નો ટ્રુ સ્કોટમેન' કહે છે. પોતાના દાવાને બચાવવા માટે વ્યાખ્યાના ગોલપોસ્ટ ખસેડી દેવાની આ જૂની માનસિક બીમારી છે.

આ વિચાર બ્રિટિશ ફિલસૂફ એન્ટની ફ્લૂએ ૧૯૭૫માં પોતાના પુસ્તક 'થિંકિંગ અબાઉટ થિંકિંગ'માં આપ્યો હતો. તેમણે એક ઉદાહરણ આપ્યું: એક સ્કોટિશ માણસ છાપામાં વાંચે છે કે લંડનના એક માણસે બળાત્કાર કર્યો. તે ગર્વથી કહે છે કે કોઈ સ્કોટિશ માણસ આવું ક્યારેય ન કરે. બીજે દિવસે એ જ છાપામાં એબરડીન નામના સ્કોટિશ શહેરના એક માણસના આવા જ ગુનાના સમાચાર આવે છે. હવે પેલો શરમ અનુભવવાને બદલે તરત દલીલ બદલે છે: 'કોઈ સાચો સ્કોટિશ માણસ આવું ન કરે!' અહીં 'સાચો' શબ્દ સત્ય સ્વીકારવાથી ભાગવાનો ચોરદરવાજો છે.

આ તર્કદોષ વ્યક્તિને ક્યારેય નવું શીખવા દેતો નથી. ધર્મ, જ્ઞાતિ, રાજકારણ અને વિચારધારાઓ આ બહાના પર જ જીવે છે. આપણી ટોળીનો કોઈ માણસ ભ્રષ્ટાચાર કરે ત્યારે આપણે તેને બચાવવા કહીએ છીએ કે એ તો અસલી કાર્યકર હતો જ નહીં. આપણે આદર્શની એવી કાલ્પનિક વ્યાખ્યા બનાવી લઈએ છીએ જેને વાસ્તવિકતા ક્યારેય સ્પર્શી ન શકે. પરિણામે આપણી માન્યતાઓ સડી જાય છે પણ ક્યારેય સુધરતી નથી.

આપણા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં આ ખેલ રોજ જોવા મળે છે. કોઈ બુદ્ધિજીવી ડિરેક્ટર પબ્લિકમાં છાતી ઠોકીને કહેશે, 'બોલિવૂડ હંમેશાં કળા અને પ્રયોગશીલ સિનેમાની કદર કરે છે.' સામે કોઈ તરત યાદ અપાવે કે ગયા મહિને રિલીઝ થયેલી અદ્ભુત આર્ટ ફિલ્મને થિયેટરોમાંથી બે જ દિવસમાં કાઢી મૂકી અને કોઈ ઘાસિયારી મસાલા ફિલ્મે પાંચસો કરોડ લૂંટી લીધા. પેલો ડિરેક્ટર તરત પલટી મારશે: 'ભાઈ, જે સમજે એના માટે સિનેમા કળા છે. એ મસાલા ફિલ્મ બનાવનારા તો સાચા ફિલ્મમેકર જ નથી!' એક જ ઝાટકે સચ્ચાઈ ગાયબ અને અહંકાર સુરક્ષિત.

પોતાની ભૂલ છુપાવવા વ્યાખ્યાઓ બદલવી એ બૌદ્ધિક બેઈમાની છે. જે આદર્શ વાસ્તવિકતા સામે ટકી ન શકે, એ આદર્શ નહીં પણ માત્ર વહેમ છે.