નામ પ્રમાણે ગુણ

માણસનું નામ એ માત્ર ઓળખ નથી, ક્યારેક એ તેનું ભાગ્ય બની જાય છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના નામ કે અટકને અનુરૂપ વ્યવસાય કે જીવનમાર્ગ તરફ અજાણતાં જ ખેંચાઈ જાય, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં નોમિનેટિવ ડિટર્મિનિઝમ કહે છે. આ કોઈ જ્યોતિષ નથી, પણ મનની વિચિત્ર રમત છે. બાળપણથી જે શબ્દ સતત કાનમાં ગૂંજતો રહે, અર્ધજાગ્રત મન એ શબ્દના અર્થ સાથે પોતાની જિંદગી ગોઠવવા લાગે છે.

આ વિચાર મનોવિશ્લેષક કાર્લ યુંગે બહુ પહેલાં નોંધ્યો હતો. તેમણે સિગ્મંડ ફ્રૉઇડનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું, જેમની અટકનો જર્મન અર્થ 'આનંદ' થાય છે અને તેમણે જીવનભર માણસના સુખ-વાસના પર સંશોધન કર્યું. ત્યારબાદ ઈસવીસન ૧૯૯૪માં 'ન્યૂ સાયન્ટિસ્ટ' નામના વિજ્ઞાન સામયિકમાં આ શબ્દ પહેલી વાર છપાયો. સંશોધકોએ જોયું કે બરફના સંશોધન પર પુસ્તક લખનારનું નામ સ્નોમેન હતું. આ સંયોગ હોઈ શકે, પણ વારંવાર બનતો સંયોગ પેટર્ન બની જાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે કારકિર્દીની પસંદગી તાર્કિક હોય છે. હકીકત જુદી છે. માણસ પોતાના અહંકાર અને ઓળખથી બંધાયેલો છે. પોતાના નામ સાથે મેળ ખાતી બાબતો પ્રત્યે માણસને કુદરતી રીતે વધારે આત્મીયતા લાગે છે. આ આત્મીયતા તેને ધીમે ધીમે ચોક્કસ દિશામાં ધકેલે છે. ક્યારેક સમાજ પણ નામ પરથી અપેક્ષાઓ બાંધી લે છે અને માણસ એ બીબામાં ઢળતો જાય છે.

આપણી સરકારી બાબુશાહીમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે છે. તાલુકા પંચાયતમાં અરજી લઈને જાઓ ત્યારે ખબર પડે કે જમીન માપણી શાખામાં સર્વેયર તરીકે મનસુખભાઈ 'જમીનદાર' બેઠા છે. બીજી બાજુ રેવન્યુ ખાતામાં કડક વસૂલાત વિભાગના વડા ગિરીશભાઈ 'ત્રિવેદી' નહીં, પણ શાંતિલાલ 'શાંત' હોય છે, જે ફાઇલને ક્યારેય આગળ વધવા દેતા નથી. કોઈ દાવેદારનું નામ જો 'સમાધાન' હોય તો લોક અદાલતમાં તેને જ બેસાડવામાં આવે છે. આપણે હસીને વાત ટાળીએ છીએ, પણ સરકારી સહીઓ પાછળ નામના સંસ્કાર કામ કરી જતા હોય છે.

તમે નામ પસંદ કરી શકતા નથી, પણ જો સાવધ ન રહો તો તમારું નામ જ તમારું ભવિષ્ય નક્કી કરી નાખે છે.