નોમિનલ ગ્રૂપ પદ્ધતિ

કોઈ પણ મીટિંગમાં સૌથી મોટેથી બરાડા પાડતો માણસ સૌથી બુદ્ધિશાળી હોય તે જરૂરી નથી. છતાં મોટા ભાગની સભાઓમાં જેનો અવાજ ઘેરો હોય, તેનો વિચાર સ્વીકારી લેવાય છે. બાકીના શરમાળ લોકો ચૂપ રહે છે. પરિણામે ટોળાં ખરાબ નિર્ણયો લે છે. આ નબળાઈને ડામવા માટે 'નોમિનલ ગ્રૂપ પદ્ધતિ' આવી. આ પ્રક્રિયામાં ચર્ચા શરૂ કરતાં પહેલાં દરેક વ્યક્તિએ પોતાના વિચારો કાગળ પર ગુપ્ત રીતે લખવાના હોય છે. કોઈ દલીલબાજી નહીં, કોઈ ભાષણબાજી નહીં. માત્ર મૌન અને કલમ.

આ પદ્ધતિ ૧૯૭૧માં આન્દ્રે ડેલબેક અને એન્ડ્રુ વાન ડી વેન નામના મેનેજમેન્ટ વિચારકોએ વિકસાવી હતી. તેઓ સમજ્યા કે જ્યારે જૂથ ખુલ્લી ચર્ચા કરે છે, ત્યારે મોટા હોદ્દેદારનું વજન નાના માણસની સાચી વાતને દબાવી દે છે. નોમિનલ શબ્દનો અર્થ છે 'નામ પૂરતું જૂથ'. લોકો એક રૂમમાં સાથે બેઠા છે, પણ કામ સ્વતંત્ર રીતે એકલા કરી રહ્યા છે. કાગળ પર આવેલા તમામ વિચારો બોર્ડ પર લખાય છે. પછી દરેક સભ્ય ખાનગીમાં પોતાનું વોટિંગ કે રેન્કિંગ કરે છે. જે વિચારને સૌથી વધુ ગુણ મળે, તે વિજેતા બને છે.

આ પદ્ધતિ જૂથના અહંકાર અને સત્તાના સમીકરણોને એક ઝાટકે તોડી નાખે છે. અહીં સીનિયર સાહેબનો વિચાર પણ એટલો જ વજનદાર ગણાય જેટલો નવા નિશાળિયાનો. ખુલ્લી સભામાં લોકો સંબંધો સાચવવા ખોટું બોલે છે. આ પદ્ધતિમાં ગુપ્ત મત હોવાથી દરેક માણસ પોતાની સાચી સમજ વાપરી શકે છે. આ માત્ર આધુનિક કોર્પોરેટ માટે નથી, સદીઓથી બુદ્ધિશાળી સંગઠનો આનો અજાણતાં ઉપયોગ કરતાં આવ્યાં છે.

ઇતિહાસ તપાસો. ૧૯૪૭માં ભારતના સેંકડો દેશી રજવાડાંઓનું વિલીનીકરણ કરવાનું હતું. જો સરદાર પટેલ અને વી. પી. મેનને બધા રાજાઓને એકસાથે મોટા દરબારમાં ભેગા કરીને ચર્ચા કરી હોત, તો હોબાળો થઈ ગયો હોત. અહંકારી મહારાજાઓ એકબીજાની સામે વટ બતાવવા માટે વિરોધ જ કરત. સરદારે દરેક સાથે અલગ, શાંતિથી અને વ્યક્તિગત રીતે દસ્તાવેજોની શરતો નક્કી કરી. ટોળાંની સામે પડવાને બદલે સત્તાના વ્યક્તિગત વિચારોને સીધા કાગળ પર લીધા. જ્યારે ઘોંઘાટ ઓછો થયો, ત્યારે જ ભારત એક નકશામાં બંધાઈ શક્યું.

જ્યાં સુધી નિર્ણય લેવા માટે માત્ર અવાજ મપાશે, ત્યાં સુધી સૌથી મૂર્ખ માણસ જ નેતા બનતો રહેશે.