અસંગતતાનો છૂપો ટેક્સ

બે અલગ વ્યવસ્થાઓ જ્યારે એકબીજા સાથે સહજતાથી વાત ન કરી શકે, ત્યારે વચમાં એક કિંમત ચૂકવવી પડે છે. આ કિંમત માત્ર રૂપિયાની નથી હોતી; સમય, શક્તિ અને માનસિક ત્રાસની પણ હોય છે. અર્થશાસ્ત્ર અને ટેકનોલોજીની ભાષામાં આને નોન-ઇન્ટરઓપરેબિલિટી ટેક્સ કહી શકાય. આ કોઈ સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવેલો કાયદેસરનો વેરો નથી. આ એક અદૃશ્ય દંડ છે, જે બે અસંગત પ્લેટફોર્મ વચ્ચે અટવાયેલો ગ્રાહક રોજ ભોગવે છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા અર્થશાસ્ત્રીએ કે પુસ્તકમાં પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ મળતી નથી. સંભવતઃ આ વિચાર સિલિકોન વેલીના પ્લેટફોર્મ અર્થતંત્ર અને ઇજારાશાહીના વિશ્લેષણમાંથી ઊભો થયો છે. મોટી કંપનીઓ જાણીજોઈને પોતાની દીવાલો ઊંચી રાખે છે. તે ઇચ્છે છે કે તમે તેમની માયાજાળમાંથી બહાર ન નીકળી શકો. બીજી સિસ્ટમમાં જવું અઘરું બને એટલે માણસ લાચાર થઈને જૂની ખોટ ખાતી વ્યવસ્થામાં જ પડ્યો રહે છે.

આનું જીવંત દૃશ્ય ભારતીય શેરબજાર અને રોકાણની દુનિયામાં રોજ જોવા મળે છે. ધારો કે નવી પેઢીના એક બ્રોકર પાસે તમારું ડીમેટ ખાતું છે. ત્યાં શેર ખરીદવા સસ્તા પડે છે, પણ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ બીજા પોર્ટલ પર છે. જૂના બેન્ક ખાતા સાથે લિંક કરેલા સરકારી બોન્ડ ત્રીજી એપમાં દેખાય છે. હવે જો તમારે આ બધું સંકેલીને કોઈ એક સુરક્ષિત જગ્યાએ ખસેડવું હોય, તો કાગળો, સાઇન કરેલી સ્લિપો, ઓટીપી અને દિવસોના વેરિફિકેશનની જંજાળ શરૂ થાય છે.

આ આખી અગવડ એ જ અસંગતતાનો ટેક્સ છે. આ તકલીફ એટલી અસહ્ય લાગે છે કે સામાન્ય રોકાણકાર બધો હિસાબ ચોખ્ખો કરવાનું માંડી વાળે છે. તે ખરાબ સર્વિસ સહન કરી લેશે, પણ પ્લેટફોર્મ બદલવાની માથાકૂટ નહીં વહોરે. જ્યારે સિસ્ટમ એકબીજા સાથે હાથ મિલાવવાની ના પાડે, ત્યારે નુકસાન હંમેશાં વચ્ચે ઊભેલા સામાન્ય માણસના ખિસ્સાને જ થાય છે.

જે દરવાજા સરળતાથી બીજા રસ્તે ખુલતા નથી, એ વાસ્તવમાં જેલના સળિયા હોય છે.