સ્વાર્થનો સામાજિક નિયમ

માણસ જન્મજાત સ્વાર્થી છે એવું આપણે માની લીધું છે. એટલું જ નહીં, આપણે એવો નિયમ બનાવી દીધો છે કે જો કોઈ માણસ પોતાના ફાયદા વગર કામ કરે તો એ શંકાસ્પદ છે. મનોવિજ્ઞાની ડેલ મિલરે ૧૯૯૯ના એક નિબંધમાં આ ખ્યાલ મૂક્યો હતો. તેમનો તર્ક સીધો હતો: માણસો અંદરથી જેટલા દયાળુ કે નિઃસ્વાર્થ હોય છે, સમાજમાં તેવું દેખાડતાં ડરે છે. સમાજ એવી અપેક્ષા રાખે છે કે દરેક વ્યક્તિ પોતાનો રોટલો શેકવા જ દોડે છે.

આ એક વિચિત્ર સામાજિક દબાણ છે. તમે કોઈની મદદ કરવા માંગો છો, પણ જો એમ કહો કે 'મને માત્ર સેવા કરવી છે', તો લોકો તમને મૂરખ ગણશે અથવા ઢોંગી માનશે. પરિણામે, લોકો પોતાના સાચા સદભાવને છુપાવવા માટે સ્વાર્થનું બહાનું શોધે છે. 'હું ત્યાં ગયો કારણ કે મારે પણ થોડું કામ પતાવવું હતું.' આ વાક્ય અહંકારનું નથી, સમાજના ડરનું છે. અર્થશાસ્ત્રના પુસ્તકોએ આપણને શીખવ્યું કે માનવી માત્ર નફા માટે જીવતું પ્રાણી છે. આપણે એ જૂઠાણાને સાચું માનીને એ મુજબ વર્તવા લાગ્યા.

આ માનસિકતા સહકારી વ્યવસ્થાઓમાં રોજ દેખાય છે. ગુજરાતના એક ગામની દૂધ મંડળીનો દાખલો લો. મંડળીના ચેરમેન રવજીભાઈ ખરેખર ઈમાનદાર છે. તેઓ ગામના નાના પશુપાલકોને સાચો ભાવ મળે તે માટે રાત-દિવસ એક કરે છે. પણ ગામની ચોરે બેઠેલા ચાર ડાહ્યાઓ શું બોલશે? 'રવજી કઈં અમથો દોડતો નથી, ડેરીના નવા પ્લાન્ટના કોન્ટ્રાક્ટમાંથી એને કમિશન મળવાનું હશે.' લોકો નિઃસ્વાર્થ કામ સ્વીકારી જ શકતા નથી. રવજીભાઈ પોતે પણ જાહેરમાં કહેવું પડે છે કે 'હું તો મારી ભેંસોના દૂધના ભાવ બરાબર મળે એટલે આ લપ કરું છું.' ભલાઈને પણ સ્વાર્થનું લેબલ લગાવવું પડે છે.

આ પૂર્વગ્રહ સંસ્થાઓને ખોખલી કરે છે. જ્યારે આપણે માની લઈએ છીએ કે સ્વાર્થ જ એકમાત્ર પ્રેરણા છે, ત્યારે આપણે સારા માણસોને નિરુત્સાહી કરીએ છીએ. તંત્ર એવું બને છે જે માત્ર લાલચુ લોકોને જ પુરસ્કારે. માણસ માત્ર પોતાના ખિસ્સાનો ગુલામ નથી હોતો. પણ જ્યાં સુધી આપણે સ્વાર્થને એકમાત્ર સામાજિક ધર્મ માનીશું, ત્યાં સુધી પ્રામાણિકતા હંમેશાં ચોરની જેમ સંતાઈને જીવશે.

જગતમાં ભલાઈ કરવી મુશ્કેલ નથી, પણ પોતે કોઈ બદદાનત વગર ભલા છીએ એ સાબિત કરવું સૌથી મોટો ત્રાસ છે.