આદર્શ નિર્ણય સિદ્ધાંત

ગણિત અને અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી મોટો વહેમ એ છે કે માણસ તર્કથી ચાલે છે. નોર્મેટિવ ડિસિઝન થિયરી એટલે કે આદર્શ નિર્ણય સિદ્ધાંત આ ભ્રમ પર જ ઊભો છે. આ સિદ્ધાંત એ નથી જોતો કે માણસો વાસ્તવમાં કેવા નિર્ણયો લે છે; એ તો એ નક્કી કરે છે કે આદર્શ માણસે કેવો નિર્ણય લેવો જોઈએ. કાગળ પર દરેક વિકલ્પના નફા-નુકસાન તોળો, સંભાવના ગણો અને જેનું ગણિત સૌથી ઊંચું આવે તેને પસંદ કરો. સિદ્ધાંત સરસ છે, માત્ર મુશ્કેલી એ છે કે દુનિયામાં કાગળ નથી વસતો, માણસો વસે છે.

આ વિચાર વીસમી સદીના મધ્યમાં જોન વૉન ન્યુમેન અને ઓસ્કાર મોર્ગનસ્ટર્ન જેવા ગણિતશાસ્ત્રીઓએ વ્યવસ્થિત કર્યો. તેમણે ધારી લીધું કે માણસ એક ‘રેશનલ એજન્ટ’ છે. એટલે કે લાગણી, થાક, ઈર્ષ્યા કે પૂર્વગ્રહ વગર માત્ર પોતાના સ્વાર્થ અને મહત્તમ ફાયદા માટે જ પગલાં ભરતો એક રોબોટ. અર્થશાસ્ત્રના પુસ્તકો માટે આ મોડેલ અનુકૂળ હતું, પણ માણસનું મગજ કોઈ એકાઉન્ટિંગ લેજર નથી.

આ સિદ્ધાંતનું મહત્ત્વ સમજવું હોય તો એની મર્યાદા તપાસવી પડે. વ્યવહારમાં આપણે ‘શું સાચું છે’ તે જાણીએ છીએ, છતાં ‘શું અનુકૂળ છે’ તે કરીએ છીએ. કાગળ પર જે નિર્ણય સો ટકા પરફેક્ટ દેખાય, તે જમીન પર સદંતર નિષ્ફળ સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે માનવીય સમીકરણોમાં ગણિતના નિયમો નથી ચાલતા. આદર્શ નિર્ણયના ચશ્મા પહેરીને જીવનારા લોકો વારંવાર અકળાય છે કે સામેવાળો આટલી સીધી વાત કેમ સમજતો નથી.

આપણો ઘરસંસાર આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે નવી પરણેલી વહુ અને સાસુ વચ્ચે રસોડાની સત્તા બાબતે અણબનાવ ચાલે છે. પતિ ઘરમાં એક્સેલ શીટ લઈને બેસે: શાક કોણે લાવવું, વઘાર કોણે કરવો, કેટલા વાગે જમવું તેની ગણતરી કરીને ‘શ્રેષ્ઠ લોજિકલ પ્લાન’ બનાવી આપે. નોર્મેટિવ થિયરી મુજબ આ પરફેક્ટ છે. પણ ઘરમાં ગણિત નથી ચાલતું, સત્તા અને સ્નેહની જટિલ રાજનીતિ ચાલે છે. બંને પક્ષે તર્ક સાચો હોય છે, પણ ઘર્ષણ અહમનું હોય છે. કાગળ પરનો બેસ્ટ નિર્ણય વાસ્તવમાં સંબંધોનો કચ્ચરઘાણ વાળી દે છે.

જીવન કોઈ ગણિતનો દાખલો નથી કે ફોર્મ્યુલા મૂકતાં જ ઉત્તર મળી જાય; માણસો સાથે પનારો હોય ત્યારે તર્ક કરતાં તાપમાન માપવું વધુ કામ લાગે છે.