ધોરણગત પાતળાપણું

કોઈ એક સારું કામ જ્યારે ફરજિયાત સામાજિક રિવાજ બની જાય, ત્યારે તેનું વજન ઘટી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સત્યને નોર્મેટિવ ડાયલ્યુશન ઈફેક્ટ કહે છે. જ્યારે કોઈ વર્તન આખી દુનિયા પાસે અપેક્ષિત હોય, ત્યારે તે વર્તનની પાછળ રહેલી પ્રામાણિકતા શંકાસ્પદ બની જાય છે. માફી માંગવી, સહાનુભૂતિ બતાવવી કે નમ્રતા રાખવી એ વ્યક્તિગત સાહસ હોવું જોઈએ. પણ જો એ સામાજિક નિયમ બની જાય, તો એ માત્ર એક ઔપચારિક ડ્રામા બનીને રહી જાય છે.

આ વિચાર વર્ષ ૨૦૧૫માં ટાઈલર ઓકિમોટો, માઈકલ વેન્ઝેલ અને મેથ્યુ હોર્નસી જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે નેતાઓ કે સંસ્થાઓ જ્યારે જાહેરમાં માફી માંગે છે, ત્યારે સામાન્ય લોકોને એમાં કોઈ પસ્તાવો દેખાતો નથી. કારણ સ્પષ્ટ છે: માફી માંગવાનો ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે. જે વસ્તુ સૌ કરે છે, તેની કિંમત બજારમાં ઘટી જાય છે. અપેક્ષા ક્રિયાના વજનને ચૂસી લે છે.

આ અસર માનવીય સંબંધો અને જાહેર જીવનમાં મોટો ખાડો પાડે છે. તમે સાચા દિલથી કોઈની સામે માથું નમાવો તો પણ સામો માણસ માને છે કે આ તો કરવા ખાતર કરે છે. જ્યારે પીઆર એજન્સીઓ નક્કી કરે કે હવે ભૂલ કબૂલવાનો સમય છે, ત્યારે પશ્ચાત્તાપનો અર્થ ખતમ થઈ જાય છે. શિષ્ટાચાર જો ટેમ્પલેટ બની જાય, તો સચ્ચાઈ આપોઆપ પાણીચું પકડી લે છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ તમાશો ચૂંટણી આવતાં જ રોજેરોજ ભજવાય છે. કોઈ નેતા અચાનક ગરીબના ઘરે જઈને જમીન પર બેસી રોટલો ખાય અથવા દલિત વસ્તીમાં જઈને હાથ જોડીને ઊભા રહે. લોકોને ખબર છે કે આ કોઈ આત્મખોજ નથી, કેવળ ચૂંટણી પંચના કેલેન્ડર પ્રમાણે ચાલતી વિધિ છે. જ્યારે આવા નમ્ર દેખાવાના સામાજિક ધોરણો સામાન્ય બની જાય છે, ત્યારે મતદારના મનમાં નેતાની અસલી નિષ્ઠા સાવ ધોવાઈ જાય છે. સદગુણ જ્યારે જાહેર ધંધો બને, ત્યારે તે પ્રભાવશાળી નથી રહેતો.

જે સાચું છે તે દુર્લભ હોવું જોઈએ; રિવાજ બની ગયેલી નમ્રતા માત્ર ચાલાકી જેવી લાગે છે.