આંકડાકીય ધક્કો

માણસ આંકડાઓનો ગુલામ છે. કોઈ કામ કરવાની પોતાની અંદરથી ઇચ્છા ન હોય, ત્યારે સ્ક્રીન પર બદલાતો એક આંકડો તેને દોડતો કરી દે છે. આ માત્ર ગણિત નથી, મનોવિજ્ઞાન છે. આ ખ્યાલ ૨૦૧૭માં સંશોધક લુક્સી શેન અને ક્રિસ્ટોફર હસીએ મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસ દ્વારા સામે મૂક્યો હતો. તેમનો તારણ સાદો હતો: જો માણસને દેખાડવામાં આવે કે તેનો સ્કોર ખૂબ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, તો તે પરિણામનો વાસ્તવિક અર્થ વિચાર્યા વિના વધુ જોર લગાવીને કામ કરવા માંડે છે.

આ આંકડાઓ ઘણીવાર તદ્દન કૃત્રિમ હોય છે. તેનું વાસ્તવિક મૂલ્ય શૂન્ય હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, વધતી ઝડપ આપણને મોહિત કરે છે. પ્રગતિનો આભાસ પોતે જ એક મોટો નશો છે. માણસ સ્થિર પરિણામ કરતાં પોતાની ગતિ જોવામાં વધુ રસ ધરાવે છે. જેમ આંકડાનો કાંટો આગળ ભાગે, તેમ મગજને લાગે છે કે મોટો વિજય નજીક છે.

આપણા શહેરોમાં આ રમત ડગલે ને પગલે રમાય છે. અમદાવાદ કે મુંબઈના ટ્રાફિક સિગ્નલ પર ઊભા હો ત્યારે લાલ બત્તીની બાજુમાં ઊંધી ગણતરી ચાલતી હોય છે. ૬૦, ૫૯, ૫૮... અને જેવી છેલ્લી પાંચ સેકન્ડ આવે એટલે લોકો ઍક્સિલરેટર દબાવવા માંડે છે. તે આંકડાઓ માત્ર સમય બતાવે છે, પણ આપણી અધીરાઈને સીધો ધક્કો મારે છે. એવી જ રીતે મેટ્રો સ્ટેશન પર 'ટ્રેન ૨ મિનિટમાં આવશે' લખેલું વાંચીને ચાલતા લોકો અચાનક દોડવા લાગે છે. આંકડો વર્તનને નિયંત્રિત કરે છે.

કંપનીઓ અને તંત્રો આ નબળાઈ બરાબર ઓળખે છે. ડિલિવરી ઍપ પર તમારો ઓર્ડર ક્યાં પહોંચ્યો તેનો પળવારનો હિસાબ આપણને સ્ક્રીન સામે જકડી રાખે છે. ફિટનેસ બૅન્ડમાં પગલાંની સંખ્યા ઝડપથી વધતી જોઈને માણસ રાતે અગાસીમાં આંટા મારવા લાગે છે. આ આંકડા આપણને સાચો સંતોષ નથી આપતા, પણ ચાલતા રહેવાની મજબૂરી જરૂર ઊભી કરે છે.

આંકડો ગમે તેટલો મોટો થાય, તે સાધન જ રહે છે; પણ નબળો માણસ એ વધતા અંકને જ પોતાની મંજિલ માની બેસે છે.