સ્પષ્ટ સંકેતોની પદ્ધતિ

સંકટ સામે ઊભું હોય ત્યારે માણસની બુદ્ધિ ઘણી વાર બહેર મારી જાય છે. પર્વતોમાં હિમપ્રપાત થાય ત્યારે મોટા મોટા નિષ્ણાતો પણ દબાઈને મરી જાય છે, કારણ કે તેઓ પોતાના અનુભવના અહંકારમાં સ્પષ્ટ દેખાતા ભયને અવગણે છે. આ જીવલેણ ભ્રમને તોડવા માટે સંશોધક ઇયાન મેકકેમોને બે હજાર છની આસપાસ એક સરળ ચેકલિસ્ટ પદ્ધતિ બનાવી, જેને 'ઓબ્વિયસ ક્લૂઝ મેથડ' કહે છે. સિદ્ધાંત સીધો છે: જ્યારે જોખમ મોટું હોય ત્યારે અંતરમનની લાગણી કે ભૂતકાળની બડાશો પર ભરોસો ન કરો. સામે દેખાતા પાંચ-સાત સ્પષ્ટ, નગ્ન સંકેતોની યાદી ગણી લો.

આ પદ્ધતિ પર્વતારોહણમાં હિમસ્ખલન રોકવા માટે ડિઝાઇન થઈ હતી, પણ એ જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં લાગુ પડે છે. માણસ જ્યારે કોઈ લક્ષ્ય પાછળ આંધળો બને છે, ત્યારે તે ખતરાના લાલ ઝંડા પોતાની જાતથી જ છુપાવવા માંડે છે. 'હું તો આ રસ્તે સો વાર ગયો છું' એવી ખુશફેમી જ સૌથી મોટો ખાડો ખોદે છે. આ પદ્ધતિ જટિલ ગણતરીઓ માગતી નથી. એ ફક્ત એટલું પૂછે છે: શું તાજો બરફ પડ્યો છે? શું તિરાડો દેખાય છે? જો ત્રણ કે ચાર ચેતવણીઓ હાજર હોય, તો વિચાર્યા વગર પગ પાછા ખેંચી લો. અહીં અહંકાર નહીં, પુરાવા બોલે છે.

હરિયાણાના કોઈ અખાડામાં ઓલિમ્પિકની તૈયારી કરતા કુસ્તીબાજને જુઓ. સ્પર્ધાને હવે બે મહિના બાકી છે અને ગોઠણમાં કળતર શરૂ થઈ ગયું છે. વજન ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે, રાત્રે ઊંઘ નથી આવતી અને હલનચલનમાં લચક ઘટી ગઈ છે. આ તમામ સ્પષ્ટ સંકેતો છે કે શરીર અંદરથી તૂટી રહ્યું છે. પણ કોચ કહેશે કે જોર કર, આ તો માનસિક નબળાઈ છે. કુસ્તીબાજ પણ મેડલના મોહમાં એ સ્પષ્ટ ઇશારાઓને અવગણે છે. પરિણામ? મેટ પર ઉતરતાની સાથે જ લિગામેન્ટ ફાટી જાય છે અને ચાર વર્ષની મહેનત કચરાપેટીમાં વહી જાય છે.

જોખમી ક્ષણોમાં ડહાપણ કામ નથી આવતું, ચેકલિસ્ટ કામ આવે છે. જ્યારે તમારી મહત્વાકાંક્ષા તમને આંધળી કરી દે, ત્યારે આંખો સામે પડેલા સ્પષ્ટ સંકેતોની ગણતરી કરવી એ જ એકમાત્ર સલામતી છે. અકસ્માતો ક્યારેય અચાનક નથી થતા, એ પહેલાં ચીસો પાડીને ચેતવણીઓ આપે છે. આપણે બસ કાનમાં આંગળાં નાખીને બેઠા હોઈએ છીએ.

સામે દેખાતી લાલ બત્તીને જે અવગણે છે, એને અકસ્માત પછી રડવાનો કોઈ અધિકાર નથી રહેતો.