જૂની અને નવી રીતની પદ્ધતિ

ખોટી આદત ભૂલવી એ નવું શીખવા કરતાં બમણું અઘરું છે. આપણું મગજ જૂના રસ્તાઓ પર દોડવા માટે ટેવાયેલું છે. જ્યારે કોઈ ભૂલ સુધારવાની હોય ત્યારે મોટા ભાગના લોકો માત્ર સાચી રીત ગોખવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ અભિગમ સાવ નિષ્ફળ જાય છે, કારણ કે દબાણ આવે ત્યારે મગજ જૂની લાઈન પર જ પાછું વળી જાય છે. આ સમસ્યાને તોડવા માટે એક સીધી રીત છે: જૂની અને નવી રીતની સામસામે સરખામણી. જ્યાં સુધી મગજ જૂની ભૂલને સભાનપણે ઓળખીને નકારે નહીં, ત્યાં સુધી નવો સુધારો ક્યારેય કાયમી બનતો નથી.

આ પદ્ધતિ શિક્ષણવિદ હેરી લિન્ડને ૧૯૮૯માં વિકસાવી હતી. પાછળથી પૌલ બેક્સટર સાથે મળીને તેમણે આ મેટાકોગ્નિટીવ મોડેલને લોકો સમક્ષ મૂક્યું. તેમનો તર્ક સાદો હતો. ભૂલને છુપાવવાને બદલે પહેલાં તેને બરાબર બહાર કાઢો. તમારી જૂની, ખોટી ટેવ કઈ છે તેનું ચોક્કસ નિરીક્ષણ કરો. પછી નવી, સાચી ટેવ કઈ હોવી જોઈએ તે જુઓ. બંને વચ્ચેનો તફાવત મગજમાં એકદમ સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ. આ પદ્ધતિ આપણને આપણી ભૂલો પ્રત્યે જાગૃત બનાવે છે.

મોટા ભાગના લોકો ભૂલ સુધારતી વખતે માત્ર ઉપદેશ સાંભળે છે કે ‘આમ કરવું જોઈએ’. પણ ‘પહેલાં શું ખોટું થતું હતું’ તેની સરખામણી કરવાનું ભૂલી જાય છે. પરિણામે જૂનો સંસ્કાર અંદર જીવતો રહે છે. જ્યારે તમે જૂની ટેવ અને નવી પદ્ધતિને એક સાથે મૂકીને તેનું વિશ્લેષણ કરો છો, ત્યારે મગજ જૂની સર્કિટને તોડીને નવો માર્ગ બનાવે છે. જૂનું અટકાવ્યા વગર નવું ક્યારેય શરૂ થઈ શકતું નથી.

ધારો કે બેંગલુરુની એક આઈટી સ્ટાર્ટઅપમાં એક નવો કોડર જોડાયો છે. તે હંમેશાં કામ પૂરું થાય એટલે સીધો ફાઈનલ કોડ મુખ્ય સર્વર પર પુશ કરી દે છે, ટેસ્ટિંગ કર્યા વિના. ટીમ લીડર તેને ફક્ત એટલું જ કહે છે કે ‘પહેલાં ટેસ્ટિંગ કરજે.’ પણ બે દિવસ પછી દબાણ આવતાં જ યુવાન પાછો એ જ ભૂલ કરે છે. સાચો ઉપાય એ છે કે તેને બેસાડીને પૂછવું પડે: તારી જૂની ટેવ શું હતી? તે કહેશે, ‘સીધો કોડ સેવ કરવો.’ નવી રીત કઈ છે? ‘ટેસ્ટ રન કરવો.’ બંને વચ્ચેનો ફરક જ્યારે તે જાતે બોલીને સ્પષ્ટ કરશે, ત્યારે જ તેની જૂની આદત મરશે.

નવી રીત શીખવી સહેલી છે, અસલ યુદ્ધ તો જૂની રીતને દાટવામાં લડવું પડે છે.