સંસ્થાકીય દેવું

કોઈ નવી દુકાન શરૂ થાય ત્યારે કાયદા-કાનૂન હોતા નથી. માલિક પોતે ગલ્લા પર બેસે, સામાન ઉતારે અને હિસાબ ચુકવે. ઝડપ જરૂરી હોય છે, એટલે નિયમો બાજુ પર મુકાય છે. પણ જ્યારે પેઢી મોટી થાય અને જૂની ચલાવી લેવાની વૃત્તિ યથાવત રહે, ત્યારે એક છૂપી મુસીબત જન્મે છે. એને કહેવાય છે સંસ્થાકીય દેવું. ટેકનોલોજીમાં જેમ કામચલાઉ કોડિંગ પછીથી આખી સિસ્ટમ બગાડે છે, તેમ મેનેજમેન્ટમાં ઉતાવળે લીધેલા ટૂંકા રસ્તાઓ કંપનીની કરોડરજ્જુ તોડી નાખે છે. આ વિચાર સિલિકોન વેલીના સાહસિક સ્ટીવ બ્લેન્કે લોકપ્રિય બનાવ્યો હતો.

શરૂઆતમાં ઝડપથી આગળ વધવા માટે તમે કોઈ પ્રોસેસ નથી બનાવતા. જેને ફાવે તે કામ સોંપી દો છો. કોઈને લેખિત ભૂમિકા નથી અપાતી. પરિણામે, સમય જતાં બિનકાર્યક્ષમ માણસો ઊંચા હોદ્દા પર બેસી જાય છે અને ખોટા નિર્ણયોની પરંપરા સંસ્થાકીય નિયમ બની જાય છે. જેમ બેંકની લોન પર વ્યાજ ચડે, તેમ સંગઠનની આ આળસ પર પણ વ્યાજ ચડે છે. રોજિંદા કામ અટકે છે, નવી પ્રતિભા ગૂંગળાય છે અને જૂના માણસો પોતાના રજવાડાં સાચવીને બેસી રહે છે.

આ આપત્તિ જોવી હોય તો ભારતીય ઓલિમ્પિક સ્પોર્ટ્સ એસોસિએશનો તરફ નજર કરો. દાયકાઓ પહેલાં કોઈ નેતા કે નિવૃત્ત અધિકારીએ રમતગમત મંડળ બનાવીને સત્તા પોતાના હાથમાં લીધી હતી. ત્યારે ઉદ્દેશ માત્ર એક ઇવેન્ટ પતાવવાનો હતો. કોઈ વ્યાવસાયિક વ્યવસ્થા ન બની. આજે પચાસ વર્ષ પછી પણ કુસ્તી કે એથ્લેટિક્સ ફેડરેશનોમાં એ જ સડો ચાલુ છે. પ્રતિભાશાળી ખેલાડીએ મેડલ જીતવા કરતાં મંડળના બાબુઓની ખુશામત વધારે કરવી પડે છે. આ બીજું કંઈ નથી, દાયકાઓથી જમા થયેલું સંસ્થાકીય દેવું છે, જેનું વ્યાજ આખો દેશ ઓલિમ્પિક ટેલીમાં ચૂકવે છે.

સંસ્થાઓ અચાનક રાતોરાત બરબાદ નથી થતી. દર વખતે જ્યારે તમે કોઈ સમસ્યાના મૂળિયાં તપાસવાને બદલે થીગડું મારો છો, ત્યારે તમે ભવિષ્ય પાસેથી મોંઘી લોન લો છો. એક દિવસ એવો આવે છે જ્યારે એ લોન ચૂકવવાની તાકાત સંસ્થામાં બચતી નથી.

ઝડપથી આગળ વધવા માટે બાંધેલી બાંધછોડ જો સમયસર સાફ ન કરો, તો એ જ કાટ બનીને તમારા સિંહાસનને કોતરી ખાય છે.