રૂઢિચુસ્તતાનો ખાડો

જે જૂનું છે તે જ સાચું છે, એવી હઠીલી માન્યતા માણસને જીવતેજીવ જડ બનાવી દે છે. રૂઢિચુસ્તતાનો ખાડો એટલે સ્થાપિત નિયમોને પવિત્ર માનીને આંખો મીંચીને વળગી રહેવાનું જોખમ. સમય બદલાય છે, સંજોગો બદલાય છે, પણ અમુક મગજ જૂના નિયમો બદલવા તૈયાર નથી થતા. તેઓ માને છે કે જે પદ્ધતિ વીસ વર્ષ પહેલાં કામ કરી ગઈ, તે સનાતન સત્ય છે. પરિણામ? દુનિયા આગળ નીકળી જાય છે અને જૂના ખેલાડીઓ પોતાના બનાવેલા ખાડામાં જ દટાઈ જાય છે.

આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં શોધાયેલો સિદ્ધાંત નથી. આ શબ્દ સમકાલીન સાહિત્યમાં જડ માનસિકતાના ભય સ્થાનો સમજાવવા માટે વપરાય છે. તેનો કોઈ એક ચોક્કસ શોધક કે પુસ્તક નથી, પણ માનવ ઇતિહાસનો સૌથી મોટો પાઠ આ જ છે. સંસ્કૃતિ હોય, ધર્મ હોય કે વેપાર—જ્યારે કોઈ વ્યવસ્થા નવીનતા સામે દરવાજા બંધ કરી દે છે, ત્યારે તેનો સડો શરૂ થાય છે.

આ ખાડામાં પડવાની સૌથી મોટી કિંમત એ છે કે માણસ પોતાની નબળાઈને જ પોતાની પરંપરા માની લે છે. સવાલ પૂછનારાને બળવાખોર ગણવામાં આવે છે. સલામતીના નામે કમ્ફર્ટ ઝોનને પૂજવામાં આવે છે. સંગઠનોમાં જ્યારે નવી પેઢી કોઈ નવો વિચાર રજૂ કરે, ત્યારે જૂના વડીલો નિયમપુસ્તિકા બતાવીને તેનો અવાજ દબાવી દે છે. આ આળસ છે. જૂનું વળગી રહેવામાં વિચારવું નથી પડતું, નવું સ્વીકારવામાં મહેનત અને જોખમ બંને છે.

આપણું બોલિવૂડ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દાયકાઓ સુધી મોટા પ્રોડક્શન હાઉસ એક જ જૂની ફોર્મ્યુલા ઘસતા રહ્યા: ચાર ગીતો, વિદેશનું શૂટિંગ, જાણીતો સુપરસ્ટાર અને રડતી માતા. તેઓ માનતા હતા કે ભારતીય દર્શક આ જ જોવા ટેવાયેલો છે. પછી ઓટીટી પ્લેટફોર્મ અને દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મો આવી. દર્શકો રાતોરાત બદલાઈ ગયા, પણ મુંબઈના ઘણા મોટા નિર્માતાઓ પોતાની જૂની રૂઢિઓમાં જ અટવાયેલા રહ્યા. કરોડોના બજેટની ફિલ્મો પહેલા જ દિવસે થીયેટરોમાં ખાલી પડી રહી, કારણ કે તેઓ સમય પારખવામાં મોડા પડ્યા.

નિયમો રસ્તા બતાવવા માટે હોય છે, કબર ખોદવા માટે નહીં.