આઉટકમના બદલે આચરણ

કોઈ યોજના સફળ થઈ કે નિષ્ફળ, તે માપવાની આપણી પદ્ધતિ જ બાલિશ છે. આપણે આંકડા ગણીએ છીએ. કેટલા શૌચાલય બન્યા, કેટલા ચેક વહેંચાયા, કેટલા વૃક્ષો રોપાયા. આને અંગ્રેજીમાં આઉટપુટ કહેવાય. કાગળ પર લક્ષ્યાંક પૂરો થાય એટલે સાહેબો તાળીઓ પાડે. પણ જમીન પર કશું બદલાતું નથી. વાસ્તવિક દુનિયા આંકડાથી નથી ચાલતી, લોકોના વર્તનથી ચાલે છે. અહીં કામ આવે છે 'આઉટકમ મેપિંગ'. આ પદ્ધતિ અંતિમ પરિણામ કે આંકડાને બદલે લોકોના આચાર અને વિચારમાં આવેલા પરિવર્તનને માપે છે.

કેનેડાની સંસ્થા ઇન્ટરનેશનલ ડેવલપમેન્ટ રિસર્ચ સેન્ટરના સંશોધકોએ બે હજાર એકની આસપાસ આ વિચાર જગત સામે મૂક્યો હતો. એમણે જોયું કે ગરીબી કે શિક્ષણ જેવા જટિલ સામાજિક પ્રશ્નોમાં તમે પરિણામનો સીધો દાવો ન કરી શકો. હવામાન, સરકાર કે અર્થતંત્ર જેવી સેંકડો બાબતો પરિણામને અસર કરે છે. તમારા અંકુશમાં ફક્ત એક જ વસ્તુ છે: તમારી સાથે જોડાયેલા લોકોનું વર્તન. જો લોકોની આદત ન બદલાય, તો યોજના ગમે તેટલા કરોડની હોય, ધૂળધાણી જ થવાની.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આ દ્રષ્ટિથી સાવ વંચિત છે. ધારો કે કોઈ જિલ્લામાં સ્વચ્છ ભારત મિશન હેઠળ પાંચ હજાર શૌચાલય બનાવવાનો ટાર્ગેટ આવ્યો. કલેક્ટર અને તલાટીએ મળીને ત્રણ મહિનામાં પાંચ હજાર ઈંટોના ખોખાં ઊભા કરી દીધા. ફાઈલ બંધ, ફોટા પડી ગયા, સબસિડી છૂટી થઈ ગઈ. આ પરંપરાગત મૂલ્યાંકન છે. પણ બે મહિના પછી ગામમાં જાઓ તો ખબર પડે કે એ શૌચાલયોમાં છાણાં અને લાકડાં ભરેલાં છે, અને લોકો સવારે લોટો લઈને વગડામાં જ જાય છે.

આઉટકમ મેપિંગ પૂછે છે કે પંચાયતના સભ્યોએ ખુલ્લામાં શૌચ વિરુદ્ધ બોલવાનું શરૂ કર્યું? ગ્રામજનોની રોજિંદી ટેવ બદલાઈ? આ પદ્ધતિ માત્ર ચીજવસ્તુઓની વહેંચણી નથી જોતી, પણ માનસિકતાનું સ્થળાંતર માપે છે. જો લોકોનું આચરણ ન બદલાયું હોય, તો તમારો સરકારી ચોપડો ભલે સો ટકા સફળતા બતાવતો હોય, વાસ્તવમાં તમે શૂન્ય પર જ ઊભા છો.

સિમેન્ટના માળખાં ઊભા કરવા સહેલા છે, માણસની ખોપરીમાં વસેલી જૂની આદતો બદલવી એ જ અસલી વિકાસ છે.