બહારના લોકો બધા સરખા

આપણે અનોખા છીએ, પણ સામેવાળા બધા એક જ બીબામાં ઢળેલા છે. આ માનસિક પક્ષપાતનું નામ છે ‘આઉટ-ગ્રૂપ હોમોજિનિટી’. સમાજશાસ્ત્ર કહે છે કે માણસ પોતાના જૂથના લોકોને અત્યંત વૈવિધ્યસભર માને છે. પોતાના ઘરમાં, જ્ઞાતિમાં કે પક્ષમાં દરેક વ્યક્તિનું અલગ વ્યક્તિત્વ દેખાય છે. પણ જેવો બીજા જૂથનો વારો આવે, એટલે આપણું મગજ આળસુ બની જાય છે. ત્યાં બધા એક લાકડીએ હંકાય છે.

આ વિચાર સોશિયલ સાયકોલોજીમાં ૧૯૭૦ના દાયકામાં જ્યોર્જ ક્વાટ્રોન અને એડવર્ડ જોન્સ જેવા સંશોધકોના અભ્યાસોમાંથી સામે આવ્યો. સાદો નિયમ છે: પારકા જૂથ વિશે આપણી પાસે ઓછી માહિતી હોય છે. ઓછી માહિતી એટલે સસ્તાં લેબલ. ‘તે લોકો તો આવા જ હોય’ એ વાક્ય આ પૂર્વગ્રહની જન્મકુંડળી છે. આપણે આપણી ભૂલોને સંજોગો ગણીએ છીએ, પણ સામેવાળાના આખા સમુદાયને એક જ દોષમાં લપેટી લઈએ છીએ.

ઇતિહાસમાં આનું સૌથી ખતરનાક પરિણામ બ્રિટિશ રાજ વખતે દેખાયું હતું. અંગ્રેજ શાસકો આખા ભારતના રજવાડાંઓને એક જ ચશ્માથી જોતા હતા. તેમના મતે દરેક દેશી રાજા વિલાસી, બિનકાર્યક્ષમ અને ષડયંત્રખોર હતો. લંડનમાં બેઠેલા વાઇસરોયને ત્રાવણકોરના વિદ્વાન રાજા અને બીજા કોઈ નબળા શાસક વચ્ચે કોઈ ભેદ નહોતો દેખાતો. આ આંધળા સામાન્યીકરણને લીધે એમણે ‘ખાલસા નીતિ’ ચલાવી અને આખરે ૧૮૫૭નો વિપ્લવ વહોરી લીધો. સામે પક્ષે, દેશી રાજાઓ પણ ગોરાઓને કેવળ એકસરખા લૂંટારા માની તેમની જટિલ રાજકીય યુક્તિઓ પારખવામાં થાપ ખાઈ ગયા.

આ પૂર્વગ્રહ રાજકારણમાં અને સમાજમાં હજી ધમધોકાર ચાલે છે. ઉત્તર ભારતીય માટે બધા દક્ષિણ ભારતીયો ‘મદ્રાસી’ છે. શહેરના ફ્લેટવાળા માટે આખું ગામડું અબુધ છે. આ કોઈ તર્ક નથી, માત્ર મગજની ઊર્જા બચાવવાની મૂર્ખામી છે. જ્યાં સુધી તમે સામી વ્યક્તિને એક સ્વતંત્ર જીવ તરીકે નહીં જુઓ, ત્યાં સુધી તમારો દરેક ચુકાદો ખોટો જ પડવાનો છે.

આપણે જાત માટે અરીસો વાપરીએ છીએ અને દુનિયા માટે કાર્બન પેપર.