અતિશયોક્તિપૂર્ણ તારણ ભ્રમ

એક નાની ભૂલ થાય એટલે માણસ ધ્રૂજી ઊઠે છે. મનમાં તુરંત ગણતરી શરૂ થઈ જાય છે કે સામેવાળા હવે મને સાવ ઠોઠ ગણશે. આ માનસિક વહેમને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ઓવરબ્લોન ઇમ્પ્લિકેશન્સ ઇફેક્ટ' કહે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે આપણી એકાદ નબળી ક્ષણ પરથી આખી દુનિયા આપણા સમગ્ર વ્યક્તિત્વનું કાયમી તારણ કાઢી લેશે. હકીકતમાં લોકો એટલા નવરા હોતા નથી. આપણી એક ચૂક જોઈને કોઈ આપણું આખું ચરિત્ર નક્કી કરી લેતું નથી.

આ વિચાર ૨૦૨૦માં સંશોધક એલિસ મૂન, એમ. ગાન અને ક્લેટોન ક્રિચરના પ્રયોગોમાંથી બહાર આવ્યો. મનોવિજ્ઞાનમાં આપણી માન્યતા અને સામા પક્ષના સાચા મૂલ્યાંકન વચ્ચે એક મોટો ખાડો હોય છે. આપણે માનીએ છીએ કે પરીક્ષક કે બોસ આપણા એક ખોટા જવાબ પરથી આપણી આખી બુદ્ધિ માપી લેશે. વાસ્તવમાં સામો માણસ એ ઘટનાને એક છૂટીછવાઈ ઘટના તરીકે જ જુએ છે. આપણે આપણી જાતને કેન્દ્રમાં રાખીને બધું વધુ પડતું ખેંચી કાઢીએ છીએ.

આ ભ્રમ માણસને જોખમ લેતા અટકાવે છે. નવી રજૂઆત કરવી હોય, સભામાં બોલવું હોય કે નવો વેપાર શરૂ કરવો હોય, માણસ અચકાય છે. એને ડર એ વાતનો નથી હોતો કે પ્રોજેક્ટ નિષ્ફળ જશે. એને ભય એ વાતનો છે કે આ નિષ્ફળતા પછી લોકો એને જિંદગીભર 'નાકામ' માની લેશે. પરિણામે માણસ પોતાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું ઓછું જીવે છે. અહંકાર અને અસુરક્ષાનું આ ઝેરી મિશ્રણ છે.

ધારો કે મુંબઈની કોઈ જાણીતી એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સીમાં કામ કરતો રોહન એક મોટી ક્લાયન્ટ સામે પ્રેઝન્ટેશન આપે છે. સ્લાઇડ ચાલતી હોય ત્યારે અચાનક એક આંકડો ખોટો બોલાઈ જાય છે. રોહનનો પરસેવો છૂટી જાય છે. એને લાગે છે કે ક્લાયન્ટ હવે એને સાવ બિનઅનુભવી અને નકામો ગણશે. એ આખી રાત ઊંઘી શકતો નથી. પણ વાસ્તવમાં ક્લાયન્ટની ટીમે એ ભૂલની ખાસ નોંધ પણ લીધી હોતી નથી. એ લોકો તો માત્ર પ્રોડક્ટના મુખ્ય વિચાર પર ધ્યાન આપતા હતા. રોહને પોતાની એક ક્ષણિક ભૂલને પોતાના આખા કરિયરનું ડેથ-વોરન્ટ માની લીધું હતું.

તમારી એક ભૂલ પરથી કોઈ તમારો ઇતિહાસ લખવા નથી બેઠું; દુનિયા પાસે પોતાના પ્રશ્નો ઘણા છે.